Phân biệt d, gi và r: mẹo chính tả và bài tập có đáp án

Mẹo phân biệt d, gi và r gồm hai nhóm. Với từ Hán Việt: không bao giờ có r; tiếng mang dấu ngã hoặc nặng viết d; tiếng mang dấu sắc hoặc hỏi viết gi. Với từ thuần Việt: từ láy mô phỏng âm thanh thường viết r; tiếng có âm đệm (oa, oe, uy, uê...) chỉ viết d. Ngoài các mẹo, trẻ cần học thuộc những từ hay gặp.

Ở miền Bắc, d, gi và r thường được đọc giống nhau (âm "dờ"), nên trẻ không thể nghe để viết. Ở miền Nam, d và gi đọc giống nhau (gần như "i"), còn r được phân biệt rõ hơn. Vì vậy bài này hữu ích cho mọi vùng.

Nhóm 1: Mẹo với từ Hán Việt

Không có r trong từ Hán Việt

Phụ âm r không xuất hiện trong tiếng Hán Việt. Nếu biết một tiếng là Hán Việt, con chỉ cần chọn giữa d và gi.

Dấu ngã, dấu nặng viết d

Ví dụ: dũng cảm, diễn viên, dĩ nhiên, hấp dẫn, dự án, dạ hội, sử dụng, giáo dục.

Dấu sắc, dấu hỏi viết gi

Ví dụ: giải thích, giảng bài, giá trị, giám đốc, thế giới, giáo viên, tam giác.

Dấu huyền hoặc không dấu thì xét nguyên âm

Nếu âm chính là a thì thường viết gi: gia đình, giang sơn, giai đoạn. Nếu là nguyên âm khác thì thường viết d: dân tộc, di sản, dinh dưỡng, do dự, dương lịch. Có ngoại lệ như danh dự, ca dao.

Nhóm 2: Mẹo với từ thuần Việt

Từ láy mô phỏng âm thanh thường viết r

Tiếng suối, tiếng gió, tiếng lá: róc rách, rì rào, rì rầm, rả rích, réo rắt, rộn ràng.

Tiếng có âm đệm chỉ viết d

Gi và r không đứng trước các vần có âm đệm như oa, oă, oe, uy, uê, uơ. Vì vậy viết d: doanh trại, dọa nạt, duyên dáng, duy nhất.

R láy với các âm đầu khác, d và gi thì không

R có thể đứng trong từ láy với tiếng bắt đầu bằng b hoặc c: bứt rứt, bịn rịn, cập rập... Ví dụ dễ nhớ nhất là bứt rứt, cập rập. Còn d và gi không láy như vậy.

Gi và d không láy với nhau

Trong một từ láy âm đầu, không có kiểu "d" đi với "gi". Từ láy chỉ lặp cùng một chữ: dịu dàng, dễ dãi, giòn giã, giục giã.

Những cặp từ dễ nhầm nên học theo nghĩa

• dành (để dành, dành dụm) và giành (giành giật, tranh giành).
• dao (con dao) và giao (giao bài, giao hàng).
• rán (rán cá) và gián (con gián).
• ra (đi ra), da (làn da) và gia (gia đình).

Bài tập

Bài 1. Điền d, gi hoặc r: con ...ao sắc, ...ao bài tập, suối chảy ...óc ...ách, ...ọt nước, cô ...áo.

Bài 2. Điền d hoặc gi: ...ũng cảm, ...ải thưởng, ...a đình, ...uyên dáng, ...ịu ...àng.

Xem đáp án

Bài 1: con dao sắc, giao bài tập, suối chảy róc rách (tượng thanh, viết r), giọt nước, cô giáo.

Bài 2: dũng cảm (Hán Việt, dấu ngã), giải thưởng (Hán Việt, dấu hỏi), gia đình (Hán Việt, âm a), duyên dáng (có âm đệm u), dịu dàng.

Câu hỏi thường gặp

"Để dành" hay "để giành"?

Viết để dành khi nói về cất giữ (để dành tiền, dành thời gian cho con). "Giành" dùng khi tranh lấy (giành chiến thắng, tranh giành).

Mẹo dấu thanh có dùng được cho từ thuần Việt không?

Không. Mẹo dấu ngã, nặng viết d và dấu sắc, hỏi viết gi chỉ áp dụng cho từ Hán Việt. Từ thuần Việt như gió, giỏ, dế, rổ cần học thuộc.

Lớp mấy học phân biệt d, gi, r?

Trẻ học chữ d, gi, r từ lớp 1. Các bài chính tả phân biệt d, gi, r xuất hiện nhiều ở lớp 2 và lớp 3. Mẹo Hán Việt phù hợp hơn với học sinh lớp 3 trở lên.

Lời kết

D, gi, r khó vì tai không giúp được. Mẹo cho con một "chỗ dựa", còn đọc sách đều đặn giúp con nhớ mặt chữ. Đọc thêm: phân biệt tr và ch, phân biệt dấu hỏi và dấu ngã, và các khóa Tiếng Việt lớp 2, Tiếng Việt lớp 3 của TrenCay.

Nguồn tham khảo

• Quy tắc chính tả phân biệt l/n, ch/tr, x/s, gi/d, c/q/k, i/y, HoaTieu.
• Quy tắc chính tả d và gi, Bigschool.
• Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển chính tả, Viện Ngôn ngữ học.