Quy tắc chính tả c/k, g/gh, ng/ngh cho học sinh lớp 1

Quy tắc chính tả c/k, g/gh, ng/ngh rất đơn giản: nếu ngay sau là i, e hoặc ê thì viết k, gh, ngh; nếu sau là các chữ còn lại (a, ă, â, o, ô, ơ, u, ư) thì viết c, g, ng. Ví dụ: kẻ, ghế, nghỉ nhưng cá, gà, ngủ. Cả ba cặp dùng chung một quy tắc, nên chỉ cần dạy con một lần là áp dụng được cho cả ba.

Vì sao có quy tắc này? Mỗi cặp chữ ghi cùng một âm: c và k đều đọc là "cờ", g và gh đều đọc là "gờ", ng và ngh đều đọc là "ngờ". Chữ viết khác nhau chỉ vì quy ước chính tả, không phải vì âm khác nhau. Do đó con không thể nghe để chọn mà phải nhìn chữ đứng sau.

Quy tắc trong một bảng

• Đứng trước i, e, ê: viết k, gh, ngh. Ví dụ: kì, kẻ, kê; ghi, ghe, ghế; nghỉ, nghe, nghề.
• Đứng trước a, ă, â, o, ô, ơ, u, ư: viết c, g, ng. Ví dụ: ca, cô, cơ, cu; ga, gỗ, gừng; ngà, ngô, ngủ.

Lưu ý: quy tắc xét chữ cái ngay sau c, g, ng, kể cả khi đó là vần dài. Ví dụ kiến (sau k là i), nghiêng (sau ngh là i), cuốn (sau c là u), gương (sau g là ư).

Còn chữ q thì sao?

Chữ q cũng ghi âm "cờ" nhưng luôn đi với u thành qu, và qu đứng trước một nguyên âm khác: quả, quê, quyển, quạt. Vì vậy trẻ chỉ cần nhớ: nghe "quờ" (âm cờ cộng âm đệm u, đọc tròn môi) thì viết qu.

Một điểm hay gây lẫn: chữ gi (đọc như "di") không thuộc cặp g/gh. Ví dụ gì, giữ, giếng là chữ gi, không phải g đứng trước i. Trẻ học gi như một chữ riêng, tương tự trong bài G g, Gi gi của Tiếng Việt 1.

Trẻ học ba cặp chữ này khi nào?

Trong Tiếng Việt lớp 1, các chữ k, gh, ngh được học ngay ở giai đoạn học âm, thường kèm bài so sánh với c, g, ng, ví dụ Gh gh, Nh nh và Ng ng, Ngh ngh. Ở khóa tiền tiểu học, trẻ làm quen trước với chữ k và chữ g.

Về tên gọi, thầy cô thường đọc chữ gh là "gờ kép" và ngh là "ngờ kép" để phân biệt với g ("gờ đơn") và ng ("ngờ đơn"). Khi đánh vần, cả hai vẫn đọc âm là "gờ" và "ngờ".

Lỗi thường gặp và cách sửa

• Viết "ce, ci, ge, ngi": con quên quy tắc. Cho con gạch chân chữ cái đứng sau trước khi viết.
• Viết "ka, gha, ngha": con "dùng quá" chữ k, gh, ngh. Nhắc con rằng k, gh, ngh chỉ đi với i, e, ê.
• Nhầm gh với gi: ghi (ghi chép) và gì (cái gì) khác nhau. Đọc to hai từ để con nghe được "gờ" khác "di".

Bài tập

Bài 1. Điền c hoặc k: ...á vàng, ...ẻ vở, ...on ...iến, ...ô giáo, cái ...éo.

Bài 2. Điền g hoặc gh: ...à mái, ...ế gỗ, ...i nhớ, ...ồ ...ề, con ...ẹ.

Bài 3. Điền ng hoặc ngh: ...ủ say, ...ỉ hè, bắp ...ô, ...ệ sĩ, ...õ hẻm.

Xem đáp án

Bài 1: cá vàng, kẻ vở, con kiến, cô giáo, cái kéo.

Bài 2: gà mái, ghế gỗ, ghi nhớ, gồ ghề, con ghẹ.

Bài 3: ngủ say, nghỉ hè, bắp ngô, nghệ sĩ, ngõ hẻm.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao có từ "ki-lô-gam" lại viết k trước i mà "ca-lo" viết c?

Đúng theo quy tắc: "ki" có i đứng sau nên viết k, "ca" có a đứng sau nên viết c. Các từ mượn cũng đi theo quy tắc chung này.

Quy tắc này có ngoại lệ không?

Trong chữ viết tiếng Việt thông thường, quy tắc c/k, g/gh, ng/ngh gần như không có ngoại lệ. Chỉ một số tên riêng, tên nước ngoài hay từ phiên âm có thể viết khác.

Con hay quên, có cách nào nhớ lâu?

Dán một tấm thẻ nhỏ "i, e, ê → k, gh, ngh" ở góc bàn học. Mỗi lần viết sai, con nhìn thẻ và tự sửa. Sau vài tuần, phần lớn trẻ không cần nhìn thẻ nữa.

Lời kết

Một quy tắc nhỏ, ba cặp chữ, dùng suốt đời. Hãy cho con "nhìn chữ đứng sau" mỗi khi phân vân, thay vì đoán. Đọc thêm các bài chính tả khác: phân biệt tr và ch, phân biệt d, gi và r, và khóa Tiếng Việt lớp 1 của TrenCay.

Nguồn tham khảo

• Sách giáo khoa Tiếng Việt 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam.
• Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT).
• Vietnamese alphabet, Wikipedia.