Phân biệt tr và ch: mẹo và bài tập cho học sinh lớp 1, 2, 3

Để phân biệt tr và ch, hãy dùng 5 mẹo: (1) từ chỉ người thân trong gia đình viết ch; (2) tiếng có vần oa, oă, oe, uê chỉ viết ch; (3) tiếng láy âm đầu với phụ âm khác thường viết ch; (4) từ Hán Việt mang thanh huyền hoặc nặng viết tr; (5) tiếng đồng nghĩa với một tiếng viết gi thì viết tr. Những mẹo này không thay được việc đọc nhiều, nhưng giúp con tự quyết định khi phân vân.

Ở miền Bắc, nhiều người nói tr và ch giống nhau, nên trẻ nghe không ra. Ở miền Trung và miền Nam, tr thường được phát âm uốn lưỡi rõ hơn. Dù ở vùng nào, mẹo chính tả vẫn có ích.

Mẹo 1: Từ chỉ người thân viết ch

Các từ gọi người thân trong gia đình đều viết ch: cha, chú, chị, chồng, cháu, chắt, chút, chít. Nhiều đồ dùng quen thuộc trong nhà cũng viết ch: chăn, chiếu, chổi, chén, chảo, chum, chạn (ngoại lệ hay nhắc là cái tráp).

Mẹo 2: Vần oa, oă, oe, uê chỉ đi với ch

Tr không bao giờ đứng trước các vần có âm đệm oa, oă, oe, uê. Gặp những vần này, cứ viết ch: choáng váng, choàng khăn, loắt choắt, chí chóe, chuếnh choáng.

Mẹo 3: Từ láy với phụ âm khác thường viết ch

Ch láy được với nhiều phụ âm khác: chói lọi, chơi vơi, chênh vênh, lỏng chỏng, chạng vạng. Tr gần như không láy với phụ âm khác, trừ bốn ngoại lệ đều láy với l: trọc lóc, trụi lủi, trót lọt, trẹt lét. Vì vậy nếu một tiếng láy với phụ âm khác (ngoài bốn từ trên), hãy viết ch.

Còn từ láy lặp lại chính âm đầu thì có cả hai: chăm chỉ, chập chờn và trong trẻo, trắng trẻo.

Mẹo 4: Từ Hán Việt thanh huyền, nặng viết tr

Với từ Hán Việt, tiếng mang dấu huyền hoặc dấu nặng chỉ viết tr: trường học, truyền thống, phong trào, trọng tài, trị giá, vũ trụ, trạm xá, triệu phú. Mẹo này phù hợp với học sinh lớp 3 trở lên, khi các em đã gặp nhiều từ Hán Việt trong bài đọc.

Mẹo 5: Đồng nghĩa với tiếng viết gi thì viết tr

Một số cặp từ có hai cách nói, một cách viết gi, một cách viết tr: trăng / giăng, trời / giời, trầu / giầu, tranh / giành. Nếu con biết từ kia viết gi, thì từ cần điền viết tr.

Bài tập điền tr hay ch

Bài 1 (lớp 1). Điền tr hoặc ch: ...ú bộ đội, quả ...anh, ...ời mưa, ...ị gái, ...ống ...ường.

Bài 2 (lớp 2). Điền tr hoặc ch: ...óng mặt, ...ăm ...ỉ, ...ong ...ẻo, ...ói lọi, ...ọc lóc.

Bài 3 (lớp 3). Điền tr hoặc ch: ...ò ...uyện, ...uyền thống, ...ân thành, vũ ...ụ, ...ăm sóc.

Xem đáp án

Bài 1: chú bộ đội (mẹo người thân), quả chanh, trời mưa (trời/giời, mẹo 5), chị gái (mẹo người thân), trống trường.

Bài 2: chóng mặt, chăm chỉ, trong trẻo, chói lọi (láy với l, mẹo 3), trọc lóc (ngoại lệ của tr).

Bài 3: trò chuyện, truyền thống (Hán Việt, thanh huyền), chân thành, vũ trụ (Hán Việt, thanh nặng), chăm sóc.

Câu hỏi thường gặp

Viết "chân thành" hay "trân thành"?

Viết chân thành. "Trân thành" là lỗi sai rất phổ biến, kể cả ở người lớn. Tương tự: trân trọng (viết tr) nhưng chân thành (viết ch).

Có từ nào viết được cả tr và ch không?

Có, nhưng mỗi cách mang nghĩa khác nhau: chở (chở hàng) và trở (trở về), chung (của chung) và trung (trung thực). Cách tốt nhất là học theo nghĩa của từ.

Con ở miền Bắc nói tr và ch như nhau, có cần sửa phát âm không?

Không bắt buộc. Nhiều người miền Bắc nói tr và ch giống nhau nhưng vẫn viết đúng nhờ đọc nhiều và học mẹo. Nếu con muốn đọc to rõ ràng, có thể luyện uốn lưỡi với tr, nhưng đừng biến việc đó thành áp lực.

Lời kết

Tr hay ch là chuyện của cả người lớn lẫn trẻ em. Mẹo giúp con có cách tự kiểm tra, còn đọc sách mỗi ngày giúp con "quen mặt chữ" để viết đúng mà không cần nghĩ. Đọc thêm: phân biệt d, gi và r, quy tắc c/k, g/gh, ng/ngh, bài T t, Tr tr và khóa Tiếng Việt lớp 2 của TrenCay.

Nguồn tham khảo

• TS Hoàng Anh, Những dạng lỗi thường gặp về chính tả và cách khắc phục, Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông, 2021.
• Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển chính tả, Viện Ngôn ngữ học.
• Sách giáo khoa Tiếng Việt 1, 2, 3, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam.