Dấu thanh tiếng Việt: 6 thanh, 5 dấu và cách dạy con đọc đúng

Tiếng Việt có 6 thanh điệu: thanh ngang, thanh huyền, thanh sắc, thanh hỏi, thanh ngã và thanh nặng. Thanh ngang không có dấu, nên chữ viết chỉ có 5 dấu thanh: dấu huyền ( ` ), dấu sắc ( ´ ), dấu hỏi ( ̉ ), dấu ngã ( ~ ) và dấu nặng ( . ). Cùng một tiếng "ma", đổi thanh là đổi nghĩa: ma, mà, má, mả, mã, mạ. Vì vậy dấu thanh là phần trẻ lớp 1 phải học thật chắc ngay từ những tuần đầu.

Sáu thanh tiếng Việt gồm những thanh nào?

Mỗi tiếng trong tiếng Việt đều có một thanh. Bảng dưới đây giúp cha mẹ giải thích cho con bằng cách nghe giọng lên hay xuống:

• Thanh ngang (không dấu): giọng đều, không lên không xuống. Ví dụ: ba, cô, me.
• Thanh huyền (dấu huyền, nét xiên trái): giọng thấp, đi xuống nhẹ. Ví dụ: bà, cò, mè.
• Thanh sắc (dấu sắc, nét xiên phải): giọng đi lên cao. Ví dụ: bá, có, mé.
• Thanh hỏi (dấu hỏi, giống nửa trên dấu chấm hỏi): giọng đi xuống rồi vòng lên. Ví dụ: bả, cỏ, mẻ.
• Thanh ngã (dấu ngã, nét lượn sóng): giọng lên cao và gãy ở giữa. Ví dụ: bã, cỗ, mẽ.
• Thanh nặng (dấu nặng, chấm tròn dưới chữ): giọng thấp, ngắn, dứt khoát. Ví dụ: bạ, cọ, mẹ.

Trong chương trình Tiếng Việt 1, trẻ thường học dấu thanh lần lượt ngay sau những chữ cái đầu tiên, ví dụ các bài B b, dấu huyền hay Ô ô, dấu nặng. Trước khi vào lớp 1, trẻ có thể làm quen qua các bài Dấu huyền, Dấu nặng của khóa tiền tiểu học.

Đặt dấu thanh ở đâu cho đúng?

Dấu thanh luôn đặt trên hoặc dưới âm chính (nguyên âm chính) của vần. Dấu nặng nằm dưới, bốn dấu còn lại nằm trên. Với trẻ lớp 1, chỉ cần nhớ ba trường hợp thường gặp:

• Vần chỉ có một nguyên âm: dấu đặt trên nguyên âm đó. Ví dụ: bàn, mắt, học.
• Vần có nguyên âm đôi mà phía sau còn âm cuối: dấu đặt trên nguyên âm thứ hai. Ví dụ: tiếng, muốn, được.
• Vần có nguyên âm đôi đứng cuối tiếng, không có âm cuối: dấu đặt trên nguyên âm thứ nhất. Ví dụ: mía, mùa, cửa.

Với các vần có âm đệm như oa, oe, uy (hòa/hoà, khỏe/khoẻ, thủy/thuỷ), hiện vẫn tồn tại hai cách đặt dấu và cả hai đều được dùng. Cha mẹ nên cho con viết theo cách trong sách giáo khoa con đang học để không bị lẫn.

Đánh vần tiếng có dấu thanh

Khi đánh vần, trẻ đọc phần thanh ngang trước rồi mới thêm thanh. Ví dụ:

• bà: bờ – a – ba – huyền – bà.
• mẹ: mờ – e – me – nặng – mẹ.
• bàn: bờ – an – ban – huyền – bàn.

Cách đánh vần đầy đủ được giải thích trong bài Cách đánh vần tiếng Việt lớp 1.

Những lỗi dấu thanh trẻ lớp 1 hay mắc

Nhầm dấu hỏi và dấu ngã

Đây là lỗi phổ biến nhất, nhất là ở các vùng phát âm hỏi và ngã giống nhau. Trẻ không thể dựa vào tai để phân biệt, mà cần học thuộc từ và học mẹo. Xem chi tiết trong bài Phân biệt dấu hỏi và dấu ngã.

Nhầm dấu huyền và dấu sắc khi viết

Trẻ nghe đúng nhưng viết ngược chiều nét. Mẹo cho con: dấu huyền "đi xuống từ trái sang phải" giống giọng đi xuống, dấu sắc "đi lên" giống giọng đi lên.

Quên dấu hoặc đặt dấu lệch chữ

Thường gặp khi con viết nhanh. Cho con đọc lại từng tiếng sau khi viết, chỉ tay vào từng chữ, sẽ giảm lỗi này rõ rệt.

Nhầm dấu nặng với dấu chấm câu

Dấu nặng nằm ngay dưới nguyên âm, còn dấu chấm câu nằm sau chữ cuối câu, sát dòng kẻ. Cho con so sánh hai dấu trên cùng một dòng để thấy khác nhau.

Trò chơi giúp con nhớ dấu thanh

1. Tay làm dấu: cha mẹ đọc một tiếng, con đưa tay vẽ dấu trong không khí: tay ngang cho thanh ngang, đưa xuống cho huyền, đưa lên cho sắc, vẽ móc cho hỏi, vẽ sóng cho ngã, chấm xuống cho nặng.
2. Một tiếng, sáu nghĩa: chọn một tiếng như "ma" hay "la", cùng con đọc đủ sáu thanh và tìm xem tiếng nào có nghĩa, nghĩa là gì.
3. Thẻ dấu: làm 5 tấm thẻ in 5 dấu. Cha mẹ nói một từ, con giơ đúng thẻ. Đổi vai để con đọc, cha mẹ giơ thẻ, thỉnh thoảng cố ý giơ sai để con sửa.
4. Săn dấu trong sách: mở một trang truyện, con tìm và đếm xem có bao nhiêu dấu nặng, bao nhiêu dấu ngã.

Câu hỏi thường gặp

Tiếng Việt có mấy dấu thanh?

Có 5 dấu thanh (huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng) dùng để ghi 5 trong 6 thanh. Thanh thứ sáu là thanh ngang, không có dấu.

Vì sao thanh ngang không có dấu?

Vì đó là thanh "mặc định": tiếng nào không có dấu thì đọc thanh ngang. Khi đánh vần, trẻ cũng đọc phần thanh ngang trước, rồi mới thêm thanh khác.

Con hay nhầm hỏi và ngã thì có phải do phát âm sai?

Không hẳn. Ở nhiều vùng, thanh hỏi và thanh ngã được nói gần giống nhau, nên trẻ không nghe ra khác biệt. Trường hợp này cần học theo từ và theo mẹo chứ không nên ép con "nghe cho ra".

Bao lâu thì trẻ lớp 1 viết đúng dấu thanh?

Phần lớn trẻ đọc đúng dấu thanh sau vài tuần học. Viết đúng hết, nhất là hỏi và ngã, có thể kéo dài đến lớp 2, lớp 3. Điều quan trọng là luyện đều mỗi ngày một chút.

Lời kết

Dấu thanh nhỏ nhưng làm thay đổi cả nghĩa của tiếng. Dạy con nghe giọng lên xuống, viết dấu sau cùng và đọc lại từng tiếng là ba thói quen giúp con vững dấu thanh ngay từ lớp 1. Con có thể học có hướng dẫn qua khóa Tiếng Việt tiền tiểu học và Tiếng Việt lớp 1 của TrenCay.

Nguồn tham khảo

• Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT).
• Sách giáo khoa Tiếng Việt 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam.
• Vietnamese phonology: Tones, Wikipedia.