Phân biệt dấu hỏi và dấu ngã: mẹo dễ nhớ và bài tập

Muốn phân biệt dấu hỏi và dấu ngã, có hai mẹo dùng được nhiều nhất: trong từ láy, "huyền, ngã, nặng" đi với nhau còn "sắc, hỏi, ngang" đi với nhau; trong từ Hán Việt, tiếng bắt đầu bằng m, n, nh, v, l, d, ng thường viết dấu ngã, các tiếng Hán Việt còn lại viết dấu hỏi. Hai mẹo này giải quyết được phần lớn trường hợp. Phần còn lại cần học thuộc qua đọc sách và luyện viết.

Vì sao hỏi và ngã khó? Ở nhiều vùng, nhất là miền Trung và miền Nam, hai thanh này được nói gần như giống nhau. Trẻ không nghe ra được khác biệt nên không thể "viết theo giọng". Đó là lý do cần mẹo.

Mẹo 1: Từ láy, "huyền ngã nặng, sắc hỏi ngang"

Trong từ láy (hai tiếng lặp lại âm đầu hoặc vần), hai tiếng thường cùng một nhóm thanh:

• Nhóm 1: huyền, ngã, nặng. Nếu tiếng kia mang dấu huyền hoặc dấu nặng (hoặc cũng là ngã), tiếng cần điền viết dấu ngã. Ví dụ: dễ dàng, rõ ràng, buồn bã, vội vã, mạnh mẽ, gặp gỡ, lặng lẽ, nghĩ ngợi.
• Nhóm 2: sắc, hỏi, ngang. Nếu tiếng kia mang dấu sắc, không dấu (hoặc cũng là hỏi), tiếng cần điền viết dấu hỏi. Ví dụ: nhỏ nhắn, vất vả, lửng lơ, thỏ thẻ, mát mẻ, hổn hển, nhỏ nhẻ.

Câu vần dễ nhớ cho trẻ: "Chị Huyền mang nặng ngã đau, anh Sắc không hỏi một câu lấy lòng." Chị Huyền đi với Nặng và Ngã; anh Sắc đi với Không (ngang) và Hỏi.

Mẹo 2: Từ Hán Việt, "Mình Nên Nhớ Viết Là Dấu Ngã"

Với từ Hán Việt, các tiếng có âm đầu là M, N, NH, V, L, D, NG thường mang dấu ngã. Ghép chữ đầu thành câu "Mình Nên Nhớ Viết Là Dấu Ngã" để nhớ.

• M: mĩ thuật, mẫu giáo
• N: nỗ lực, trí não
• NH: nhẫn nại, nhã nhặn
• V: vĩnh viễn, vũ trụ
• L: lễ phép, lãnh đạo
• D: dũng cảm, diễn viên
• NG: ngôn ngữ, ngũ cốc

Các tiếng Hán Việt bắt đầu bằng nguyên âm hoặc các âm đầu khác thì viết dấu hỏi. Ví dụ: ảnh hưởng, ẩn sĩ, hải quân, khẩn cấp, thủ đô, tổ quốc, giải thưởng, chủ nhật.

Mẹo này chỉ dùng cho từ Hán Việt. Với trẻ tiểu học, cha mẹ có thể nói đơn giản: "từ Hán Việt thường là từ trang trọng, hay gặp trong sách, báo, tên môn học".

Mẹo 3: Những từ thường dùng nên học thuộc

Một số từ rất hay gặp viết dấu ngã, học thuộc sớm sẽ tránh được nhiều lỗi:

• Từ chỉ thời gian, mức độ: đã, sẽ, cũng, vẫn, mãi, những, nữa, mỗi, hễ, dẫu.
• Một số họ: Nguyễn, Vũ, Võ, Đỗ, Lã, Mã, Doãn.

Lưu ý chữ "nữa" và "nửa": "thêm một cái nữa" viết dấu ngã, còn "một nửa, phân nửa" (chia đôi) viết dấu hỏi.

Ngoại lệ cần biết

Các mẹo trên đúng với phần lớn trường hợp nhưng không tuyệt đối. Một số ví dụ không theo luật từ láy: khe khẽ (ngang đi với ngã), se sẽ, bền bỉ (huyền đi với hỏi). Khi gặp từ không chắc, cách tốt nhất là tra từ điển chính tả.

Bài tập điền dấu hỏi hoặc dấu ngã

Điền dấu hỏi hoặc dấu ngã vào chữ in đậm:

1. Bé đi học rất vui ve.
2. Bông hoa nho nhắn nở bên hiên.
3. Bạn Lan đọc bài rõ rang.
4. Chú bộ đội rất dung cảm.
5. Em chào cô le phép.
6. Trời đã sang thu ro rệt.
7. Mẹ se về sớm.
8. Bố đọc báo ở thu đô Hà Nội.

Xem đáp án

1. vui vẻ (ngang đi với hỏi) · 2. nhỏ nhắn (hỏi đi với sắc) · 3. rõ ràng (ngã đi với huyền) · 4. dũng cảm (Hán Việt, âm đầu D) · 5. lễ phép (Hán Việt, âm đầu L) · 6. rõ rệt (ngã đi với nặng) · 7. sẽ (từ thường dùng, học thuộc) · 8. thủ đô (Hán Việt, âm đầu TH viết dấu hỏi)

Câu hỏi thường gặp

Vì sao con nói đúng mà vẫn viết sai dấu hỏi, ngã?

Vì ở nhiều vùng hai thanh này phát âm gần giống nhau, nên trẻ không thể dựa vào tai. Cần học theo mẹo và học thuộc từ, không phải do con phát âm sai.

Mẹo "Mình Nên Nhớ Viết Là Dấu Ngã" có dùng cho mọi từ không?

Không. Mẹo này chỉ áp dụng cho từ Hán Việt. Từ thuần Việt như mở, nở, lẻ, vẻ vẫn viết dấu hỏi dù bắt đầu bằng m, n, l, v.

Trẻ lớp mấy bắt đầu học hỏi, ngã?

Trẻ làm quen với cả hai dấu từ lớp 1, khi học dấu thanh. Các bài chính tả phân biệt hỏi, ngã xuất hiện nhiều hơn ở lớp 2 và lớp 3.

Lời kết

Không cần học hết mọi quy tắc cùng lúc. Bắt đầu với mẹo từ láy, sau đó thêm mẹo Hán Việt và danh sách từ thường dùng, con sẽ giảm lỗi hỏi ngã rõ rệt. Đọc thêm: Dấu thanh tiếng Việt và các khóa Tiếng Việt lớp 2, Tiếng Việt lớp 3 của TrenCay.

Nguồn tham khảo

• Quy tắc chính tả: Hỏi, Sắc, Ngang; Ngã, Huyền, Nặng, VnDoc.
• Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển chính tả, Viện Ngôn ngữ học.