Kỹ năng giải quyết vấn đề cho trẻ: 4 bước dễ dạy tại nhà

Kỹ năng giải quyết vấn đề là khả năng hiểu rõ một khó khăn, nghĩ ra các cách xử lý, chọn và thử một cách, rồi xem lại kết quả để rút kinh nghiệm. Có thể dạy trẻ theo 4 bước: Hiểu vấn đề, Nghĩ cách, Làm thử, Nhìn lại. Bốn bước này dựa trên phương pháp nổi tiếng của nhà toán học George Pólya trong cuốn How to Solve It (1945), nhưng dùng được cho mọi việc, từ bài toán đố đến chuyện hai anh em tranh nhau chiếc xe đồ chơi.

Vì sao trẻ cần kỹ năng giải quyết vấn đề?

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam xếp "giải quyết vấn đề và sáng tạo" là một trong ba năng lực chung mà mọi môn học hướng tới. Trẻ biết tự giải quyết vấn đề nhỏ sẽ bớt phụ thuộc, tự tin hơn và ít bỏ cuộc khi gặp khó. Xem thêm: Vì sao có trẻ bỏ cuộc rất nhanh?

4 bước giải quyết vấn đề

Hiểu vấn đề

Vấn đề thật sự là gì? Mình đã biết gì, cần tìm gì? Nhiều trẻ làm sai không phải vì không biết cách, mà vì hiểu sai đề. Câu hỏi gợi ý: "Con kể lại cho mẹ nghe vấn đề là gì?", "Mình cần tìm cái gì?".

Nghĩ cách

Nghĩ ra càng nhiều cách càng tốt, chưa vội đánh giá. Có thể vẽ hình, thử với số nhỏ hơn, nhớ lại bài tương tự đã làm. Câu hỏi gợi ý: "Con đã gặp bài nào giống thế này chưa?", "Còn cách nào khác không?".

Làm thử

Chọn một cách và thực hiện cẩn thận. Nếu không được, quay lại bước 2 chọn cách khác. Câu hỏi gợi ý: "Con chọn cách nào? Vì sao?".

Nhìn lại

Kết quả có hợp lý không? Lần sau gặp việc giống vậy, con sẽ làm gì? Đây là bước hay bị bỏ qua nhất, nhưng lại là bước giúp con học được nhiều nhất.

Ví dụ với bài toán

Đề: "Lan có 7 cái kẹo, Lan cho em 3 cái. Hỏi Lan còn mấy cái kẹo?"

• Hiểu: lúc đầu có 7, cho đi 3, cần tìm số còn lại.
• Nghĩ cách: "cho đi" là bớt đi, dùng phép trừ. Hoặc vẽ 7 cái kẹo rồi gạch 3.
• Làm: 7 − 3 = 4.
• Nhìn lại: 4 cộng 3 có bằng 7 không? Có. Đáp án hợp lý.

Xem thêm cách dạy toán: Cách dạy con học toán lớp 1.

Ví dụ với mâu thuẫn bạn bè

Hai anh em cùng muốn chơi chiếc xe đồ chơi:

• Hiểu: cả hai đều muốn chơi cùng lúc, chỉ có một chiếc xe.
• Nghĩ cách: chơi lần lượt mỗi người 10 phút, chơi chung một trò, một người chơi xe một người chơi bộ xếp hình rồi đổi.
• Làm thử: chọn chơi lần lượt, dùng đồng hồ hẹn giờ.
• Nhìn lại: cách này có công bằng không? Hai anh em thấy thế nào?

Những lỗi cha mẹ hay mắc

• Giải hộ ngay: nhanh, nhưng con không học được gì ngoài việc lần sau lại nhờ.
• Chỉ chấp nhận một cách đúng: nhiều vấn đề có nhiều cách giải. Khuyến khích con giải thích cách của mình.
• Chê khi con thử sai: thử sai là một phần của bước 3. Xem: Có nên để con mắc lỗi?
• Bỏ qua bước nhìn lại: giải xong là xong, con không rút được kinh nghiệm cho lần sau.

Câu hỏi thường gặp

Mấy tuổi trẻ có thể học giải quyết vấn đề?

Từ 3, 4 tuổi trẻ đã có thể giải quyết vấn đề đơn giản như xếp hình, tìm đồ bị mất. Bốn bước có thể dạy rõ ràng từ khoảng 5, 6 tuổi bằng ngôn ngữ đơn giản và ví dụ gần gũi.

Kỹ năng giải quyết vấn đề khác tư duy logic thế nào?

Tư duy logic là một công cụ trong quá trình giải quyết vấn đề, chủ yếu ở bước nghĩ cách và nhìn lại. Giải quyết vấn đề còn cần sự kiên trì, sáng tạo, và với vấn đề giữa người với người là cả khả năng hiểu cảm xúc.

Lời kết

Mỗi ngày đều có những vấn đề nhỏ để con luyện: bài toán khó, chiếc giày đi nhầm chân, cuộc tranh cãi với em. Thay vì giải hộ, hãy đi cùng con qua bốn bước. Chậm hơn hôm nay, nhưng con sẽ tự đi được sau này. Đọc thêm: Tư duy sáng tạo là gì?

Nguồn tham khảo

• George Pólya (1945), How to Solve It, Princeton University Press.
• Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông: Chương trình tổng thể (năng lực chung).
• How to Solve It, Wikipedia.