Triết học cho trẻ em là gì?

Triết học cho trẻ em (Philosophy for Children – P4C) là một phương pháp giáo dục giúp trẻ học cách suy nghĩ, đặt câu hỏi, đưa ra lý do và đối thoại về những vấn đề của cuộc sống, thay vì chỉ tiếp nhận những câu trả lời có sẵn. Trọng tâm của P4C không nằm ở việc trẻ biết bao nhiêu kiến thức triết học, mà ở cách trẻ suy nghĩ về một vấn đề.
Một buổi học có thể bắt đầu từ một câu chuyện, một bức tranh, một đoạn phim hoặc một tình huống rất quen thuộc. Từ đó, trẻ cùng nhau khám phá những câu hỏi như: Thế nào là công bằng? Một người tốt là người như thế nào? Có phải lúc nào cũng nên nói thật? Vì sao chúng ta phải giữ lời hứa? Nếu một quy tắc gây ra kết quả không công bằng, chúng ta có nên tiếp tục tuân theo nó? Những câu hỏi này thường không thể giải quyết chỉ bằng việc nhớ lại một đáp án. Trẻ phải giải thích vì sao mình nghĩ như vậy, lắng nghe cách suy nghĩ của người khác, tìm ví dụ hoặc phản ví dụ và đôi khi điều chỉnh chính quan điểm ban đầu. Vì thế, mục tiêu của P4C không phải khiến mọi đứa trẻ đi đến cùng một kết luận, mà giúp các em suy nghĩ có cơ sở hơn về kết luận của mình.

Triết học cho trẻ em khác gì môn Triết học?
Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất. Khi nhắc đến “Triết học”, nhiều người nghĩ đến Socrates, Plato, Aristotle, chủ nghĩa hiện sinh, nhận thức luận hay những khái niệm trừu tượng. Đó là cách tiếp cận học về triết học: người học tìm hiểu các triết gia, trường phái, học thuyết và những vấn đề đã xuất hiện trong lịch sử tư tưởng. Triết học cho trẻ em có điểm xuất phát khác. Trẻ không nhất thiết phải biết Socrates nói gì về đức hạnh trước khi thảo luận “Một người tốt là người như thế nào?”, cũng không cần học nhận thức luận trước khi hỏi “Làm sao mình biết điều mình tin là đúng?”. Thay vì bắt đầu bằng lý thuyết rồi áp dụng vào vấn đề, P4C thường bắt đầu từ chính vấn đề và để trẻ khám phá nó thông qua câu hỏi và đối thoại.

Điều đó không có nghĩa P4C tách khỏi triết học. Những câu hỏi trẻ khám phá vẫn có thể liên quan đến đạo đức, công bằng, sự thật, tri thức, bản sắc, tự do hay ý nghĩa. Điểm khác biệt nằm ở cách trẻ tiếp cận chúng.

Một buổi Triết học cho trẻ em diễn ra như thế nào?

P4C không đơn giản là giáo viên đặt một câu hỏi rồi lần lượt gọi từng trẻ trả lời. Một buổi học thường bắt đầu bằng một stimulus – chất liệu kích thích suy nghĩ như truyện, hình ảnh, đoạn phim, đồ vật hoặc một tình huống giả định. Từ stimulus đó, trẻ quan sát, phát hiện điều khiến mình tò mò và hình thành những câu hỏi muốn khám phá.
Giả sử câu chuyện kể về một cậu bé nhặt được chiếc ví đầy tiền nhưng xung quanh không có ai. Một tiết học thông thường có thể hỏi: “Cậu bé nên làm gì?”.
Trong một cuộc đối thoại triết học, vấn đề có thể được đẩy xa hơn: “Điều gì khiến việc trả lại chiếc ví là đúng?”, “Nếu không ai biết cậu giữ nó thì hành động đó có còn sai không?”, “Một hành động tốt còn tốt không nếu ta chỉ làm vì sợ bị phạt?”, “Nếu người đánh mất chiếc ví là một người xấu thì sao?” Từ một tình huống nhỏ, cuộc trò chuyện có thể dần chạm đến những khái niệm lớn hơn như quyền sở hữu, sự trung thực, động cơ, trách nhiệm hay công bằng.
Vai trò của giáo viên lúc này không phải nhanh chóng đưa ra “bài học đạo đức” cuối câu chuyện, mà giúp trẻ làm rõ khái niệm, yêu cầu lý do, kiểm tra những điểm chưa nhất quán và đưa các quan điểm vào đối thoại với nhau.

Trẻ học được gì từ triết học?

Một buổi học triết học không nhằm khiến trẻ “thông minh hơn” ngay lập tức. Những gì P4C hướng tới thường xuất hiện dần trong chính cách trẻ suy nghĩ và trò chuyện: trẻ biết đặt câu hỏi sâu hơn, giải thích vì sao mình có một quan điểm, tìm lý do hoặc bằng chứng hỗ trợ cho điều mình nói, lắng nghe một ý kiến khác với mình và nhận ra khi nào quan điểm ban đầu cần được xem xét lại.
Một thay đổi quan trọng khác là trẻ bắt đầu phân biệt những thứ rất dễ bị trộn lẫn trong suy nghĩ. “Mình thấy bạn ấy lấy món đồ” khác với “Mình nghĩ bạn ấy là người xấu”. “Nhiều người tin điều này” khác với “Điều này là sự thật”. “Mình không thích điều đó” cũng khác với “Điều đó sai”. Khi những khác biệt này trở nên rõ hơn, trẻ không chỉ có thêm kiến thức mà còn có thêm công cụ để tổ chức suy nghĩ của mình. P4C cũng tạo cơ hội để trẻ nhận ra rằng bất đồng không nhất thiết phải kết thúc bằng việc một người thắng và một người thua. Hai người có thể không đồng ý nhưng vẫn hỏi nhau, kiểm tra lý do của nhau và cùng hiểu vấn đề sâu hơn.
Đây là một năng lực quan trọng không chỉ trong học tập mà cả trong cách trẻ sống cùng những người có trải nghiệm và quan điểm khác mình.

Triết học cho trẻ em có phải là dạy trẻ những câu hỏi không có đáp án?

Không hoàn toàn. Một số câu hỏi có câu trả lời có thể kiểm chứng bằng dữ kiện. “Nước sôi ở nhiệt độ nào trong một điều kiện xác định?” không trở thành câu hỏi không có đáp án chỉ vì chúng ta đem nó ra thảo luận.
Triết học không yêu cầu trẻ coi mọi quan điểm là đúng như nhau. Điểm thú vị xuất hiện khi chúng ta bước vào những câu hỏi mà dữ kiện thôi chưa đủ để quyết định câu trả lời: “Thế nào là công bằng?”, “Một lời nói dối có bao giờ là đúng không?”, “Một người thay đổi hoàn toàn tính cách có còn là cùng một người?”, “Nếu một quy tắc áp dụng giống nhau cho tất cả nhưng khiến một số người chịu thiệt hơn, quy tắc đó có công bằng không?” Những câu hỏi như vậy có thể có nhiều quan điểm, nhưng có nhiều quan điểm không đồng nghĩa mọi lập luận đều tốt như nhau.
Một quan điểm vẫn có thể thiếu lý do, mâu thuẫn với chính nó hoặc không đứng vững trước phản ví dụ. Vì thế, điều trẻ học không phải “câu nào cũng đúng”, mà là cách đánh giá chất lượng của những câu trả lời khác nhau.

Triết học cho trẻ em có dạy trẻ cãi người lớn không?

Không. P4C khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và yêu cầu lý do, nhưng đồng thời yêu cầu trẻ biết lắng nghe, chờ người khác trình bày, cố gắng hiểu quan điểm trước khi phản hồi và sẵn sàng thay đổi ý kiến nếu gặp một lý do thuyết phục hơn. Có sự khác biệt giữa “Con không đồng ý vì con không thích” và “Con không đồng ý vì con nghĩ có một trường hợp mà nguyên tắc này không còn đúng”. Cả hai đều là bất đồng, nhưng cách thứ hai bắt đầu hình thành một cuộc đối thoại có lý lẽ. Vì vậy, mục tiêu không phải biến trẻ thành người luôn chất vấn quyền uy hay luôn phản đối điều được nói. Điều P4C cố gắng xây dựng là khả năng không đồng ý một cách có lý do và đồng ý cũng có lý do.

Chỉ những trẻ thông minh hoặc nói tốt mới học được triết học?

Không. Triết học cho trẻ em không phải cuộc thi xem ai đưa ra câu trả lời nhanh nhất hoặc sử dụng những từ phức tạp nhất. Một đứa trẻ ít nói vẫn có thể quan sát một điểm mà cả nhóm bỏ qua; một câu hỏi rất ngắn đôi khi có thể thay đổi toàn bộ hướng của cuộc thảo luận. Trẻ cũng không cần phải có vốn kiến thức lớn trước khi tham gia. Những vấn đề triết học có thể bắt đầu từ những trải nghiệm rất gần gũi: chia đồ chơi thế nào mới công bằng, có nên giữ bí mật cho bạn, một lời xin lỗi có còn ý nghĩa nếu bị ép buộc hay vì sao một người phải tuân theo luật. Điều cần được phát triển dần không phải khả năng “nói những điều thật triết học”, mà là khả năng quan sát, đặt câu hỏi, đưa ra lý do và phản hồi suy nghĩ của người khác.

Trẻ bao nhiêu tuổi có thể bắt đầu?

Hoạt động triết học có thể được điều chỉnh theo khả năng ngôn ngữ và nhận thức của trẻ. Với trẻ nhỏ, một cuộc trò chuyện triết học không cần kéo dài hay sử dụng những khái niệm trừu tượng. Một câu chuyện đơn giản như hai nhân vật cùng muốn một món đồ đã có thể dẫn đến câu hỏi: “Chia đôi có phải lúc nào cũng công bằng không?” Khi trẻ lớn hơn, cùng một vấn đề có thể được mở rộng. Trẻ có thể phân biệt công bằng với bình đẳng, xem xét những trường hợp ngoại lệ, tìm phản ví dụ hoặc phát hiện sự mâu thuẫn giữa các nguyên tắc. Vì vậy, điều thay đổi theo độ tuổi không nhất thiết là trẻ có thể làm triết học hay không, mà là mức độ phức tạp của vấn đề và cách cuộc đối thoại được tổ chức.

Cha mẹ có thể thực hành triết học với trẻ tại nhà không?

Có. Cha mẹ không cần chuẩn bị một “tiết học triết học” hoàn chỉnh. Một câu chuyện trước giờ ngủ, một bộ phim hoạt hình, một cuộc tranh cãi giữa hai anh em hay một sự việc trẻ gặp ở trường đều có thể trở thành điểm bắt đầu. Điểm khác biệt nằm ở cách người lớn tiếp tục cuộc trò chuyện. Khi trẻ hỏi “Bạn ấy làm thế có sai không?”, thay vì lập tức trả lời, cha mẹ có thể hỏi: “Điều gì khiến con nghĩ đó là sai?”, “Nếu hoàn cảnh thay đổi thì sao?”, “Có trường hợp nào làm giống như vậy nhưng lại không sai không?”, “Nếu con là người còn lại, con có nghĩ giống thế không?” Điều này không có nghĩa cha mẹ không bao giờ được đưa ra câu trả lời. Có những lúc trẻ cần thông tin chính xác, giới hạn rõ ràng hoặc sự hướng dẫn trực tiếp. Triết học chỉ thêm vào một khả năng khác: có những lúc thay vì trao ngay một kết luận, người lớn có thể giúp trẻ tự đi qua quá trình suy nghĩ để hiểu vì sao một kết luận có cơ sở.

Triết học cho trẻ em có giúp tăng điểm số không?

Mục tiêu chính của P4C không phải luyện thi hay trực tiếp cải thiện điểm số. Những năng lực được thực hành trong quá trình đối thoại – đọc và hiểu vấn đề, diễn đạt suy nghĩ, đưa ra lý do, xem xét bằng chứng, phát hiện điểm chưa hợp lý và lắng nghe quan điểm khác – có thể hỗ trợ nhiều hoạt động học tập khác, nhưng không nên đồng nhất giá trị của P4C với việc trẻ có tăng điểm ngay hay không. Giá trị lâu dài hơn nằm ở việc trẻ dần thay đổi mối quan hệ của mình với kiến thức. Thay vì chỉ hỏi “Đáp án là gì?”, trẻ bắt đầu hỏi “Vì sao đáp án này đúng?”, “Chúng ta biết điều đó bằng cách nào?” và “Có trường hợp nào khiến kết luận này không còn đúng không?”. Khi đó, học tập không chỉ còn là tiếp nhận kết quả suy nghĩ của người khác mà bắt đầu bao gồm việc tự mình tham gia vào quá trình suy nghĩ.

Kết luận

Triết học cho trẻ em không đòi hỏi trẻ phải trở thành những “nhà triết học nhỏ”, ghi nhớ tên các triết gia hay tìm ra câu trả lời cho những vấn đề lớn của nhân loại. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ giữ được sự tò mò trước những điều tưởng như quen thuộc, biết đưa ra lý do cho điều mình tin, lắng nghe những cách nhìn khác và nhận ra rằng chính suy nghĩ của mình cũng có thể được kiểm tra và thay đổi. Khi trẻ bắt đầu hỏi không chỉ “Điều gì xảy ra?” mà còn “Vì sao?”, “Có nhất thiết phải như vậy không?”, “Làm sao mình biết?” và “Liệu còn cách nhìn nào khác?”, việc học cũng bắt đầu đi xa hơn những gì một câu trả lời có sẵn có thể mang lại.

Đọc thêm

• Vì sao trẻ cần học cách đặt câu hỏi?
• Câu hỏi mở và câu hỏi đóng
• Tư duy phản biện là gì?
• Tư duy độc lập là gì?
• Review sách Khi hơi thở hóa thinh không
• Khóa học Hệ Trên Cây: triết học và tư duy cho trẻ