Đối thoại Socrates là gì?

Đối thoại Socrates (Socratic Dialogue hay Socratic Method) là cách khám phá một vấn đề thông qua chuỗi câu hỏi có liên kết, nhằm làm rõ khái niệm, kiểm tra giả định, xem xét lý do và phát hiện những điểm chưa nhất quán trong suy nghĩ. Thay vì ngay lập tức đưa ra một đáp án, người dẫn dắt giúp người tham gia tự xem xét: “Mình đang thực sự khẳng định điều gì?”, “Mình dựa vào đâu?” và “Quan điểm này có còn đứng vững nếu gặp một trường hợp khác không?” Phương pháp này được đặt theo tên của triết gia Hy Lạp cổ đại Socrates, người được biết đến chủ yếu qua các tác phẩm của những người khác, đặc biệt là Plato. Trong nhiều cuộc đối thoại được ghi lại, Socrates thường bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng như đơn giản: Công bằng là gì? Dũng cảm là gì? Một người tốt là người như thế nào? Sau đó, ông tiếp tục đặt câu hỏi dựa trên chính câu trả lời của người đối thoại để kiểm tra xem định nghĩa hoặc lập luận ấy có thực sự đứng vững hay không. Vì thế, đối thoại Socrates không đơn giản là “hỏi thật nhiều”. Điều quan trọng nằm ở cách mỗi câu hỏi tiếp tục đào sâu câu trả lời trước đó.

Đối thoại Socrates hoạt động như thế nào?
Giả sử một đứa trẻ nói: “Chúng ta phải luôn nói thật.” Người lớn có thể đồng ý và kết thúc cuộc trò chuyện. Nhưng một cuộc đối thoại theo hướng Socrates có thể bắt đầu chính từ chữ “luôn”. “Vì sao con nghĩ chúng ta phải luôn nói thật?” Trẻ trả lời: “Vì nói dối là xấu.” Ta có thể hỏi tiếp: “Điều gì khiến nói dối trở thành xấu?” Nếu trẻ nói: “Vì nó làm người khác bị tổn thương”, câu hỏi tiếp theo có thể là: “Nếu nói thật cũng khiến một người bị tổn thương thì sao?” hoặc “Nếu một người nói dối để cứu người khác khỏi nguy hiểm thì lời nói dối ấy có còn xấu không?” Mỗi câu hỏi không mở một chủ đề hoàn toàn mới mà kiểm tra một phần trong câu trả lời trước. Nếu trẻ cho rằng “mọi lời nói dối đều sai”, một trường hợp ngoại lệ sẽ kiểm tra chữ “mọi”. Nếu trẻ cho rằng “nói dối sai vì gây tổn thương”, câu hỏi tiếp theo sẽ kiểm tra xem gây tổn thương có thực sự là lý do quyết định hay không. Qua quá trình đó, một kết luận rất đơn giản có thể dần trở nên chính xác hơn: Có thể vấn đề không chỉ nằm ở việc một câu nói có đúng sự thật hay không, mà còn liên quan đến mục đích, hoàn cảnh, hậu quả và trách nhiệm của người nói.

Vì sao câu hỏi giữ vai trò trung tâm?
Một câu trả lời trực tiếp có thể cho người học biết kết luận của người khác. Câu hỏi làm một việc khác: nó khiến người học phải tự nhìn vào quá trình tạo ra kết luận của mình. Nếu giáo viên nói: “Đó không phải là công bằng”, trẻ biết giáo viên đánh giá tình huống như thế nào. Nhưng nếu giáo viên hỏi: “Điều gì khiến con gọi việc đó là công bằng?”, trẻ phải làm rõ tiêu chuẩn mà mình đang sử dụng. Nếu trẻ trả lời “Vì mọi người đều nhận được như nhau”, giáo viên có thể tiếp tục: “Vậy công bằng có phải lúc nào cũng là chia bằng nhau không?”. Lúc này, trẻ không chỉ bàn về một tình huống cụ thể mà bắt đầu kiểm tra chính khái niệm công bằng. Có thể trẻ phát hiện định nghĩa ban đầu của mình quá hẹp, có trường hợp ngoại lệ hoặc hai giá trị đang xung đột với nhau. Đó là sức mạnh của câu hỏi Socrates: không chỉ tìm thêm thông tin mà làm lộ ra cấu trúc của suy nghĩ phía sau một câu trả lời.

Một cuộc đối thoại Socrates thường kiểm tra những gì?
Các câu hỏi Socrates có thể hướng vào nhiều phần khác nhau của một lập luận.
Khi một người nói “Con nghĩ điều này là đúng”, ta có thể hỏi lý do: “Vì sao con nghĩ vậy?”.
Khi họ đưa ra một thông tin, ta có thể hỏi bằng chứng: “Làm sao mình biết điều đó?”.
Khi xuất hiện một kết luận, ta có thể tìm giả định: “Con đang giả định điều gì để đi đến kết luận này?” Ta cũng có thể kiểm tra khái niệm bằng câu hỏi “Con nói ‘tốt’ nghĩa là gì?”, kiểm tra tính nhất quán bằng “Nếu nguyên tắc này đúng ở đây thì nó có đúng trong trường hợp kia không?”, tìm phản ví dụ bằng “Có trường hợp nào một người làm điều đó nhưng lại không xấu không?” hoặc mở rộng góc nhìn bằng “Nếu con là người còn lại thì con có đánh giá giống vậy không?”
Những câu hỏi này thực hiện các chức năng khác nhau, nhưng đều hướng về một mục tiêu: làm cho điều đang được nghĩ trở nên rõ ràng hơn và có thể được kiểm tra.

Câu hỏi Socrates khác câu hỏi thông thường ở đâu?
Không phải mọi câu hỏi đều là câu hỏi Socrates.
“Socrates sinh năm nào?”, “Nhân vật trong truyện tên gì?” hay “3 × 4 bằng bao nhiêu?” đều là những câu hỏi hoàn toàn hợp lệ, nhưng chủ yếu yêu cầu người học nhớ hoặc cung cấp thông tin.
Một câu hỏi Socrates thường không dừng ở việc lấy thông tin mà yêu cầu người học xem xét cơ sở của suy nghĩ. Thay vì “Đáp án là gì?”, ta hỏi “Điều gì khiến con nghĩ đáp án đó hợp lý?” Thay vì “Con có đồng ý không?”, ta hỏi “Điểm nào khiến con đồng ý?”. Thay vì “Ai đúng?”, ta có thể hỏi “Hai bên đang dựa trên những nguyên tắc khác nhau ở điểm nào?”. Đặc biệt, câu hỏi tiếp theo cần xuất phát từ câu trả lời vừa nhận được. Nếu người dẫn dắt đã chuẩn bị sẵn một danh sách câu hỏi và hỏi lần lượt bất kể người học trả lời gì, cuộc trò chuyện có thể có rất nhiều câu hỏi nhưng chưa chắc đã thực sự là một quá trình truy vấn.

Đối thoại Socrates không phải là dẫn trẻ đến đáp án mình muốn.
Đây là một ranh giới rất quan trọng. Người lớn có thể sử dụng hình thức câu hỏi nhưng thực chất đã có sẵn kết luận và chỉ đang cố khiến trẻ nói ra kết luận ấy. Ví dụ, nếu người lớn hỏi: “Con có nghĩ một người tốt sẽ cư xử ích kỷ như vậy không?”, câu hỏi đã chứa khá nhiều đánh giá bên trong. Trẻ dễ nhận ra đáp án mà người hỏi mong đợi. Trong một cuộc đối thoại mở hơn, ta có thể hỏi: “Điều gì khiến con gọi hành động đó là ích kỷ?”, “Có trường hợp nào không chia sẻ nhưng vẫn có lý do chính đáng không?” hoặc “Nếu đổi một chi tiết trong tình huống, đánh giá của con có thay đổi không?”.
Sự khác biệt nằm ở chỗ người hướng dẫn không dùng câu hỏi như một cách kín đáo để đưa đáp án vào miệng người học. Câu hỏi phải tạo ra khả năng khám phá, kể cả khả năng cuộc trò chuyện đi đến một kết luận khác với dự đoán ban đầu của người lớn.

Đối thoại Socrates có phải là tranh luận không?
Đối thoại Socrates có thể chứa bất đồng và phản biện, nhưng mục tiêu của nó không nhất thiết là xác định ai thắng. Người tham gia cùng đặt một ý tưởng dưới sự kiểm tra và xem nó có thể đứng vững đến đâu.

Điều này không có nghĩa mọi cuộc tranh luận đều xấu hoặc đối thoại Socrates không bao giờ có sự phản bác. Một cuộc tranh luận tốt cũng có thể chứa rất nhiều tư duy phản biện. Điểm khác biệt nằm ở thái độ đối với kết luận của chính mình: nó là thứ phải bảo vệ bằng mọi giá hay là thứ được phép đem ra kiểm tra?

Điều gì xảy ra khi một quan điểm gặp mâu thuẫn?
Một đặc điểm quan trọng của phương pháp Socrates là sử dụng câu hỏi để làm lộ ra những điểm không nhất quán. Giả sử một trẻ nói: “Ai làm sai cũng phải bị phạt.” Sau đó, trong một tình huống khác, trẻ lại nói: “Bạn ấy làm sai nhưng không nên bị phạt vì bạn ấy không biết.”. Người hướng dẫn không nhất thiết phải nói: “Con đang mâu thuẫn.” Có thể hỏi: “Lúc đầu con nói ai làm sai cũng phải bị phạt. Bây giờ con nghĩ trường hợp này không nên phạt. Hai điều đó có thể cùng đúng không?” Trẻ lúc này phải xem lại nguyên tắc ban đầu. Có thể em sửa thành: “Người cố ý làm sai mới nên bị phạt.” Nhưng rồi một câu hỏi mới lại xuất hiện: “Nếu một người cố ý làm sai để giúp người khác thì sao?”.
Quá trình này không nhằm khiến trẻ liên tục thất bại trong việc đưa ra định nghĩa. Nó giúp trẻ nhận ra rằng một ý tưởng cần được kiểm tra qua nhiều trường hợp trước khi chúng ta biết nó thực sự mạnh đến đâu.

Người dẫn dắt có phải luôn giả vờ không biết?
Không. Đối thoại Socrates không yêu cầu giáo viên hay cha mẹ phải giả vờ rằng mình không biết bất cứ điều gì. Có những vấn đề có thông tin chính xác và trẻ cần được cung cấp thông tin đó. Nếu trẻ hỏi thuốc có nguy hiểm khi uống sai liều hay không, đây không phải lúc biến câu hỏi thành một cuộc thảo luận mở. Điều quan trọng là nhận ra khi nào mục tiêu là cung cấp kiến thức và khi nào mục tiêu là khám phá cách suy nghĩ. Một giáo viên có thể biết rất nhiều về chủ đề nhưng vẫn đặt câu hỏi vì muốn trẻ tự làm rõ lý do, giả định hoặc hệ quả của một quan điểm. Vì thế, đối thoại Socrates không thay thế việc giảng dạy. Nó là một công cụ phù hợp với những lúc người học cần suy nghĩ, chứ không phải một quy tắc rằng giáo viên không bao giờ được đưa ra câu trả lời.

Đối thoại Socrates có phù hợp với trẻ em không?
Có thể sử dụng cách tiếp cận Socrates với trẻ nếu câu hỏi được điều chỉnh theo độ tuổi và trải nghiệm của các em. Trẻ nhỏ chưa cần thảo luận những khái niệm trừu tượng bằng thuật ngữ phức tạp. Một câu chuyện đơn giản cũng có thể mở ra một cuộc đối thoại. Sau khi đọc câu chuyện về hai nhân vật cùng muốn một món đồ, thay vì hỏi “Ai đúng?”, giáo viên có thể hỏi: “Theo con, chia đôi có công bằng không?”, “Nếu một bạn cần món đồ hơn thì sao?”, “Công bằng có phải lúc nào cũng là mọi người nhận bằng nhau không?”. Với trẻ lớn hơn, câu hỏi có thể tiến xa hơn đến giả định, bằng chứng, tính nhất quán hoặc những xung đột giữa các giá trị. Cùng một chủ đề “công bằng” có thể được khám phá ở nhiều mức độ khác nhau tùy khả năng của người học.

Đối thoại Socrates liên quan gì đến Triết học cho trẻ em (P4C)?
P4C cũng sử dụng câu hỏi và đối thoại để giúp trẻ khám phá những vấn đề triết học, vì vậy giữa hai cách tiếp cận có nhiều điểm gần gũi. Tuy nhiên, không nên coi P4C đơn giản là “Socratic Method dành cho trẻ em”. Trong một buổi P4C, trẻ không chỉ trả lời câu hỏi của giáo viên. Các em còn có thể tự hình thành câu hỏi, phản hồi ý kiến của nhau, xây dựng tiếp lập luận của bạn và cùng tạo nên một cộng đồng truy vấn (Community of Inquiry). Người hướng dẫn không nhất thiết là trung tâm của mọi lượt hỏi – đáp. Có thể hiểu đơn giản: câu hỏi Socrates là một công cụ rất hữu ích trong P4C, nhưng P4C còn nhấn mạnh mạnh mẽ vào việc cả nhóm cùng tham gia vào quá trình truy vấn, thay vì chỉ có một người hỏi và một người trả lời.

Cha mẹ có thể sử dụng câu hỏi Socrates ở nhà như thế nào?
Cha mẹ không cần biến mọi cuộc trò chuyện thành một bài học triết học. Chỉ cần thay đổi một vài phản ứng quen thuộc cũng có thể tạo thêm không gian cho trẻ suy nghĩ. Khi trẻ nói “Bạn ấy xấu tính”, có thể hỏi: “Điều gì khiến con nghĩ vậy?” Khi trẻ nói “Thế này không công bằng”, có thể hỏi: “Theo con, thế nào mới là công bằng?” Khi trẻ kể mình đã làm một việc vì “ai cũng làm”, có thể hỏi: “Nếu rất nhiều người làm một điều thì điều đó có nhất thiết trở thành đúng không?” Khi trẻ đưa ra một quyết định, có thể hỏi: “Nếu được làm lại, con có chọn giống vậy không? Vì sao?”. Điều quan trọng là không biến câu hỏi thành một cuộc thẩm vấn. Nếu người lớn hỏi liên tục chỉ để tìm lỗi, trẻ sẽ nhanh chóng học cách đoán đáp án mà cha mẹ muốn nghe hoặc ngừng chia sẻ. Một cuộc đối thoại tốt cần cả hỏi và lắng nghe.

Những hiểu lầm phổ biến về đối thoại Socrates.
“Đối thoại Socrates là hỏi liên tục để làm khó người khác.” Không. Câu hỏi có thể khiến một người nhận ra lập luận của mình có vấn đề, nhưng mục tiêu giáo dục không phải khiến họ bối rối hay mất mặt. Câu hỏi có giá trị khi nó giúp người học nhìn rõ hơn điều mình đang nghĩ.
“Đối thoại Socrates nghĩa là không bao giờ đưa ra đáp án.” Không. Có những vấn đề cần câu trả lời chính xác và trực tiếp. Phương pháp Socrates đặc biệt hữu ích khi mục tiêu là kiểm tra lý do, khái niệm, giả định hoặc cách chúng ta đi đến một kết luận.
“Càng hỏi nhiều càng giống Socrates.” Không. Một câu hỏi đúng vào giả định quan trọng có thể giá trị hơn mười câu hỏi rời rạc. Chất lượng và sự liên kết giữa các câu hỏi quan trọng hơn số lượng.
“Người hỏi phải biết đáp án trước.” Không nhất thiết. Có những cuộc đối thoại mà cả người hướng dẫn và người học đều chưa biết kết luận cuối cùng sẽ là gì. Chính sự cởi mở đó cho phép cuộc truy vấn thực sự diễn ra.

Một số dạng câu hỏi Socrates thường gặp.
Thay vì ghi nhớ một danh sách dài, có thể hiểu câu hỏi Socrates theo mục đích của chúng.
Làm rõ: “Con nói ‘tốt’ nghĩa là gì?”
Tìm lý do: “Vì sao con nghĩ vậy?” Kiểm tra bằng chứng: “Làm sao mình biết điều đó?”
Tìm giả định: “Điều gì phải đúng thì kết luận này mới đúng?”
Tìm phản ví dụ: “Có trường hợp nào điều này không đúng không?”
Xem xét góc nhìn khác: “Người không đồng ý với con có thể nói gì?”
Kiểm tra hệ quả: “Nếu điều này đúng thì điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?”
Tự phản tư: “Có điều gì có thể khiến con thay đổi quan điểm không?”
Những câu hỏi này không phải một kịch bản cần hỏi lần lượt. Người dẫn dắt lựa chọn câu tiếp theo dựa trên điều vừa được nói. Chính vì vậy, đối thoại Socrates là một quá trình sống động hơn nhiều so với việc sử dụng một bộ câu hỏi có sẵn.

Kết luận:
Đối thoại Socrates không phải nghệ thuật hỏi thật nhiều câu hỏi và cũng không phải cách khiến người khác tự nói ra đáp án mà người hỏi đã chuẩn bị trước. Cốt lõi của nó là sử dụng câu hỏi để làm cho suy nghĩ trở nên có thể nhìn thấy và có thể kiểm tra. Khi một đứa trẻ được hỏi “Vì sao con nghĩ vậy?”, “Con đang dựa vào đâu?”, “Có trường hợp nào khác không?” hay “Điều gì có thể khiến con thay đổi suy nghĩ?”, trẻ không chỉ tìm thêm một câu trả lời. Trẻ đang học cách quan sát chính quá trình mình đi đến câu trả lời đó. Và đó có lẽ là giá trị quan trọng nhất của đối thoại Socrates trong giáo dục: không chỉ giúp người học nghĩ ra điều gì, mà giúp họ học cách kiểm tra cách mình đang nghĩ.