Bằng chứng là gì?

Bằng chứng (evidence) là thông tin được sử dụng để hỗ trợ hoặc kiểm tra một nhận định. Một bằng chứng tốt cần đáng tin, liên quan trực tiếp đến điều đang được xem xét và đủ sức hỗ trợ cho mức độ của kết luận. Vì vậy, có bằng chứng chưa phải là điểm kết thúc của một lập luận; ta còn phải xem bằng chứng ấy thực sự cho phép mình tin điều gì và tin đến mức nào.
Ví dụ khi nói: "Cây cần ánh sáng để phát triển". Đây là một kết luận. Nếu ai đó hỏi: "Làm sao bạn biết?", bạn có thể trả lời: "Vì nhiều thí nghiệm cho thấy cây được đặt trong bóng tối lâu ngày thường phát triển kém hoặc chết." Đó là bằng chứng.
Câu hỏi “Làm sao bạn biết?” đã buộc người nói đi thêm một bước. Thay vì chỉ đưa ra điều mình nghĩ, họ phải chỉ ra thông tin nào khiến mình có cơ sở để nghĩ như vậy. Đó là vai trò cơ bản của bằng chứng: giúp chúng ta kiểm tra xem một điều mình tin hoặc được người khác nói có thực sự được chứng minh hay không.

Bằng chứng giúp một nhận định có cơ sở

Giả sử hai học sinh cùng nói: “Cây ở góc sân trường đang thiếu nước”. Một bạn giải thích: “Vì mình cảm thấy thế”, bạn còn lại nói: “Đất quanh gốc đã khô, lá bắt đầu rũ xuống và tuần này khu vực đó chưa được tưới”. Cả hai có thể đi đến cùng một kết luận, nhưng người thứ hai đã chỉ ra những dấu hiệu mà người khác có thể tiếp tục quan sát và kiểm tra. Nếu phát hiện đất bên dưới vẫn ẩm hoặc cây rũ lá do một loại bệnh khác, kết luận cũng có thể được xem xét lại. Bằng chứng có thể xuất hiện dưới nhiều dạng. Đó có thể là một quan sát, số liệu, kết quả thí nghiệm, tài liệu, hình ảnh, lời khai, dấu vết hay kết quả của một nghiên cứu.
Trong một số tình huống, trải nghiệm cá nhân cũng cung cấp bằng chứng. Nếu một học sinh nói “Chiếc ghế này bị lung lay vì khi mình vừa ngồi xuống nó nghiêng sang một bên”, trải nghiệm vừa xảy ra là thông tin đáng để kiểm tra chiếc ghế. Điều quan trọng không nằm ở việc một thông tin có được gọi là “bằng chứng” hay không, mà ở nó cung cấp được bao nhiêu cơ sở cho điều chúng ta đang muốn biết.

Không phải bằng chứng nào cũng có sức nặng như nhau

Giả sử một người muốn biết liệu một phương pháp học có giúp học sinh ghi nhớ từ mới tốt hơn hay không. Họ nghe một người bạn nói: “Mình thử rồi và thấy hiệu quả.” Đây là một thông tin có liên quan, nhưng kinh nghiệm của một người vẫn chưa đủ chứng minh. Có thể phương pháp thực sự hiệu quả, cũng có thể người bạn vốn học tốt, dành nhiều thời gian hơn hoặc đồng thời thay đổi một thói quen khác. Nếu có một nghiên cứu so sánh nhiều học sinh sử dụng những phương pháp khác nhau trong cùng điều kiện, chúng ta có thêm một loại bằng chứng mạnh hơn cho câu hỏi đang đặt ra. Không phải vì cứ có chữ “nghiên cứu” thì thông tin tự động đúng, mà vì cách thu thập dữ liệu có thể giúp loại bỏ một số cách giải thích khác.
Điều tương tự xảy ra với nguồn thông tin. Một bài đăng không ghi nguồn nói rằng “90% học sinh học tốt hơn khi nghe nhạc” không trở nên đáng tin chỉ vì có một con số cụ thể. Ta vẫn cần biết 90% đó đến từ đâu, có bao nhiêu người tham gia, “học tốt hơn” được đo như thế nào và ai thực hiện việc khảo sát. Một bức ảnh là bằng chứng rất mạnh nhưng đôi khi nó chỉ cho thấy một khoảnh khắc bị tách khỏi bối cảnh. Một nhân chứng có thể cung cấp thông tin quan trọng nhưng cũng có thể nhớ nhầm. Một nghiên cứu có thể được thực hiện cẩn thận nhưng chỉ trên một nhóm người rất nhỏ. Một con số có thể hoàn toàn chính xác nhưng được sử dụng theo cách khiến người đọc hiểu sai. Vì vậy, khi gặp bằng chứng, câu hỏi đặt ra nên là: “Bằng chứng này đến từ đâu và mình có lý do gì để tin nó?”

Bằng chứng cần được đánh giá, không chỉ được tìm thấy

Bằng chứng phải trả lời đúng câu hỏi, một thông tin đáng tin vẫn có thể trở thành bằng chứng yếu nếu nó không liên quan đến điều đang được kết luận.
Giả sử một học sinh nói: “Nam nên làm lớp trưởng vì Nam luôn đạt điểm Toán cao nhất lớp.” Điểm Toán của Nam có thể được xác nhận bằng bảng điểm và hoàn toàn chính xác. Nhưng nếu câu hỏi là Nam có phù hợp để làm lớp trưởng hay không, thành tích Toán chỉ cung cấp rất ít thông tin về khả năng tổ chức, trách nhiệm hay cách Nam làm việc với các bạn. Ngược lại, nếu câu hỏi là “Nam có học Toán tốt không?”, bảng điểm lại trở thành một bằng chứng liên quan trực tiếp hơn nhiều. Vì thế, không thể đánh giá sức mạnh của bằng chứng nếu chưa biết nó đang được dùng để chứng minh điều gì. Vì thế cần hỏi: “Bằng chứng này có thực sự liên quan đến điều đang được nói hay không?”

Một bằng chứng có thể đúng nhưng không đủ để kết luận

Ví dụ một trải nghiệm cá nhân thường gặp: “Mình từng mua hàng ở cửa hàng này và gặp sản phẩm lỗi” là bằng chứng cho trải nghiệm của người nói. Nó có thể là lý do hợp lý để cảnh giác hoặc tìm hiểu thêm. Nhưng từ một trường hợp đi đến “Cửa hàng này luôn bán hàng kém chất lượng” cần nhiều cơ sở hơn. Vấn đề lúc này không nằm ở việc bằng chứng có thật hay không, mà là nó có phải là một bằng chứng đủ mạnh hay không?
Có những bằng chứng chỉ đủ để nói “điều này có thể xảy ra”. Một số cho phép ta nói “điều này khá có khả năng”. Và chỉ trong những trường hợp rất mạnh, ta mới có cơ sở để khẳng định chắc chắn hơn.

Nhiều bằng chứng hơn có luôn tốt hơn không?

Giả sử một người muốn chứng minh rằng một tin đồn là thật và đưa ra mười bài đăng trên mạng xã hội cùng nói về nó. Thoạt nhìn, mười nguồn có vẻ thuyết phục hơn một nguồn. Nhưng nếu cả mười bài đều sao chép thông tin từ cùng một bài đăng ban đầu chưa được kiểm chứng, chúng ta thực chất vẫn chỉ có một nguồn thông tin được lặp lại nhiều lần. Số lượng chỉ có ý nghĩa khi những bằng chứng bổ sung thực sự đem đến thông tin mới hoặc giúp kiểm tra lẫn nhau. Một video quay lại sự việc, lời kể của nhiều người quan sát độc lập và dữ liệu ghi nhận cùng thời điểm có thể cùng củng cố một nhận định vì chúng tiếp cận sự việc theo những cách khác nhau. Ngược lại, hàng trăm tài khoản cùng chia sẻ một tuyên bố chưa được xác minh không khiến tuyên bố đó tự nhiên trở nên đáng tin hơn. Ta cần nhìn xem chúng đến từ đâu, có độc lập với nhau không và mỗi bằng chứng thực sự bổ sung điều gì.

Bằng chứng mới có thể khiến chúng ta thay đổi kết luận

Một trong những giá trị quan trọng nhất của bằng chứng là nó cho phép suy nghĩ được sửa lại. Giả sử bạn bước vào phòng và thấy cửa sổ đang mở, sàn nhà cạnh cửa sổ bị ướt. Bạn nghĩ: “Chắc vừa có mưa hắt vào.” Đây là một cách giải thích khá hợp lý dựa trên những gì đang quan sát được. Nhưng sau đó bạn biết ngoài trời cả ngày không mưa và có người vừa tưới cây đặt cạnh cửa sổ. Thông tin mới khiến cách giải thích ban đầu trở nên yếu hơn và một cách giải thích khác phù hợp hơn xuất hiện. Việc thay đổi kết luận trong trường hợp này không cho thấy suy nghĩ ban đầu vô ích. Ngược lại, nó cho thấy kết luận đang phản ứng với bằng chứng.
Một người có thể bắt đầu bằng nhận định hợp lý nhất dựa trên những gì mình biết, rồi điều chỉnh khi có thêm thông tin. Nếu không có bất kỳ bằng chứng nào có thể khiến một người xem xét lại điều mình tin, lúc ấy bằng chứng gần như không còn thực hiện vai trò kiểm tra suy nghĩ nữa; nó chỉ được tìm kiếm để bảo vệ một kết luận đã có sẵn. Đây là lý do câu hỏi “Điều gì có thể khiến mình đổi ý?” rất quan trọng. Nó buộc chúng ta nghĩ trước xem loại bằng chứng nào thực sự có ý nghĩa đối với niềm tin của mình.

Trẻ có thể học cách sử dụng bằng chứng như thế nào?

Trẻ thường đã sử dụng bằng chứng từ rất sớm, ngay cả khi chưa gọi tên nó. “Con biết em lấy bánh vì con thấy vụn bánh trên áo em.” “Con nghĩ cây cần nước vì đất khô và lá đang rũ.” “Con nghĩ nhân vật đang sợ vì bạn ấy lùi lại và tay run lên”. Những tình huống như vậy có thể được mở rộng bằng một câu hỏi đơn giản: “Điều gì khiến con nghĩ vậy?” Khi trẻ đưa ra thông tin, ta có thể tiếp tục hỏi: “Thông tin đó cho con biết chắc điều gì?”, “Có cách giải thích nào khác không?” hoặc “Con cần biết thêm điều gì để chắc chắn hơn?”
Chẳng hạn, trẻ nói: “Bạn ấy nói dối vì lúc nói bạn ấy không nhìn vào mắt con.” Thay vì chỉ sửa rằng kết luận ấy sai, ta có thể cùng trẻ xem xét sức mạnh của bằng chứng. Không nhìn vào mắt có thể xảy ra khi nói dối, nhưng cũng có thể xuất hiện vì ngại ngùng, lo lắng hoặc thói quen giao tiếp. Dấu hiệu ấy có thể khiến ta chú ý, nhưng chưa đủ để buộc tội một người nói dối. Qua những cuộc trò chuyện như vậy, trẻ dần học được rằng bằng chứng không phải thứ được tìm ra chỉ để chứng minh mình đúng. Nó còn có thể giới hạn điều mình được phép kết luận, mở ra cách giải thích khác và đôi khi buộc mình phải thay đổi suy nghĩ.

Câu hỏi thường gặp

Bằng chứng và ý kiến khác nhau thế nào?

Ý kiến là điều một người nghĩ hoặc tin. Bằng chứng là thông tin có thể kiểm tra được, dùng để ủng hộ hoặc bác bỏ ý kiến đó. "Món này ngon" là ý kiến; "cả lớp ăn hết sạch" là một bằng chứng cho ý kiến ấy.

Lời kể của một người có phải là bằng chứng không?

Có thể là bằng chứng, nhưng thường là bằng chứng yếu. Cần xem người kể có tận mắt chứng kiến không, có lý do để nói sai không, và có ai khác xác nhận không.

Bằng chứng tiếng Anh là gì?

Bằng chứng trong tiếng Anh là evidence. Trong lập luận, bằng chứng thường đi cùng claim (nhận định) và reasoning (lý lẽ).

Kết luận

Bằng chứng giúp chúng ta nối điều mình tin với những gì mình có cơ sở để biết. Nhưng sự xuất hiện của một con số, một ví dụ, một nghiên cứu hay một lời kể chưa tự động làm cho kết luận trở nên đáng tin.
Ta còn phải xem bằng chứng đến từ đâu, có liên quan đến câu hỏi đang xét không, có thể được giải thích theo cách khác không và sức nặng của nó thực sự đủ để đưa ra kết luận không.

Vì vậy, “Bằng chứng ấy thực sự chứng minh được đến đâu?” là câu hỏi quan trọng giúp chúng ta tránh dùng một mẩu thông tin nhỏ để bảo vệ một kết luận lớn.

Đọc thêm

• Tư duy phản biện là gì?
• Suy luận là gì?
• Thế nào là một lập luận tốt?
• Ngụy biện là gì?
• Nguyên nhân và kết quả
• Tư duy logic là gì?