Thế nào là một lập luận tốt?

Trong một cuộc tranh luận, người nói tự tin nhất chưa chắc là người có lý nhất, một ý kiến được rất nhiều người đồng tình cũng chưa chắc đúng. Thậm chí, một người có thể đưa ra rất nhiều lý do mà lập luận của họ vẫn yếu. Điều làm nên một lập luận tốt không nằm ở việc nó nghe thuyết phục đến đâu, mà ở việc kết luận có thực sự được chứng minh bởi những lý do và bằng chứng đủ tốt hay không.

Lập luận là gì?
Lập luận là quá trình sử dụng một hoặc nhiều lý do để hỗ trợ cho một kết luận.
Ví dụ: “Học sinh nên được đọc sách mỗi ngày”. Đây có thể là một quan điểm hoặc kết luận mà người nghe vẫn có thể hỏi: “Tại sao?”
Nếu ta nói: “Học sinh nên được đọc sách mỗi ngày vì việc đọc thường xuyên giúp các em tiếp xúc với nhiều từ vựng và hình thành thói quen đọc” thì ta đã bắt đầu có một lập luận.
Có thể hình dung cấu trúc đơn giản: Lý do → vì vậy → Kết luận. “Việc đọc thường xuyên giúp trẻ mở rộng vốn từ và luyện khả năng đọc hiểu” vì vậy: “Học sinh nên dành thời gian đọc sách thường xuyên.”
Một lập luận có thể phức tạp hơn rất nhiều, nhưng câu hỏi cơ bản vẫn thể hiện: Bạn muốn tôi chấp nhận điều gì, và bạn đưa ra lý do gì để tôi chấp nhận nó?

Có lý do chưa chắc đã là có lý do tốt.
Trẻ thường nhanh chóng học được rằng khi người lớn hỏi “Tại sao?”, mình cần thêm chữ “vì”. Nhưng thêm một lý do không tự động khiến lập luận trở nên tốt.
“Chúng ta nên ăn nhiều rau vì rau có màu xanh”. Câu này có đầy đủ hình thức của một lập luận: có kết luận và có lý do. Vấn đề là lý do “rau có màu xanh” không giải thích được vì sao chúng ta nên ăn nhiều rau.
Trong khi đó: “Chúng ta nên ăn đủ rau vì rau cung cấp chất xơ, vitamin và nhiều dưỡng chất cần thiết cho cơ thể.” Lý do đã liên quan trực tiếp hơn đến kết luận.
Vì vậy, khi trẻ đã biết trả lời câu hỏi “Vì sao?”, bước tiếp theo không phải tiếp tục yêu cầu thêm nhiều lý do, mà là giúp trẻ kiểm tra: “Lý do này có thực sự hỗ trợ cho điều con vừa kết luận không?”. Đây là bước chuyển từ có lập luận sang đánh giá lập luận.

Một lập luận tốt cần những gì?
Không có một công thức duy nhất cho mọi loại lập luận, nhưng có thể kiểm tra một lập luận qua ba câu hỏi lớn.
Thứ nhất: Những điều được dùng làm lý do có đáng tin không?
Nếu một trẻ nói: “Không nên ăn món này vì con nghe bạn bảo nó có chất độc”. Nếu thông tin “món này có chất độc” không đúng, lập luận đã gặp vấn đề ngay từ đầu. Vì vậy, ta cần hỏi: “Bạn ấy biết điều đó bằng cách nào?”, “Có nguồn nào khác xác nhận không?”
Thứ hai: Lý do có liên quan đến kết luận không?
"Nên chọn Nam làm lớp trưởng vì Nam vẽ rất đẹp.” Nam có thể thực sự vẽ rất đẹp, nhưng khả năng vẽ chưa cho chúng ta nhiều lý do để nghĩ rằng Nam sẽ là một lớp trưởng tốt. Nếu thay bằng “Nam biết lắng nghe các bạn, có trách nhiệm với công việc chung và thường hoàn thành nhiệm vụ đúng hạn”, mối liên hệ với kết luận đã rõ hơn.
Thứ ba: Những lý do đó đã đủ để đi đến kết luận chưa?
Đây là phần dễ bị bỏ qua nhất.
“Nam đã quên làm bài tập hôm nay, vì vậy Nam là một học sinh thiếu trách nhiệm”. Việc Nam quên bài tập có liên quan đến trách nhiệm, nhưng một lần quên bài đã đủ để kết luận về tính cách của Nam chưa? Có thể Nam bị ốm, có việc gia đình hoặc đơn giản chỉ mắc một lỗi hiếm hoi.
Một lập luận vì thế có thể sử dụng thông tin đúng và có liên quan nhưng vẫn đi quá xa so với những gì thông tin ấy thực sự cho phép kết luận.

Bằng chứng có vai trò gì trong một lập luận?
Lý do cho chúng ta biết vì sao một người đi đến kết luận. Bằng chứng giúp chúng ta kiểm tra lý do ấy có cơ sở đến đâu.
Giả sử một học sinh nói: “Sử dụng điện thoại trong giờ học làm học sinh mất tập trung”, người khác có thể hỏi: “Bạn dựa vào đâu?”. Nếu câu trả lời là “Mình thấy thế”, ta có một quan sát cá nhân. Nếu người nói có dữ liệu từ nhiều lớp học hoặc nghiên cứu phù hợp, cơ sở của khẳng định sẽ khác.
Nếu chỉ nói “Theo một nghiên cứu…” đã đủ chưa? Ta vẫn có thể hỏi: Nghiên cứu nào? Nghiên cứu trên ai? Có liên quan đến trường hợp đang bàn không? Kết quả thực sự nói tất cả việc sử dụng điện thoại đều gây mất tập trung, hay chỉ trong một số điều kiện? Vì thế một bằng chứng tốt không chỉ cần đáng tin, nó còn phải phù hợp với điều chúng ta đang muốn chứng minh.

Một bằng chứng đúng có thể dẫn đến kết luận quá lớn
Giả sử một người nói: “Ba học sinh trong lớp tôi dùng điện thoại rất nhiều và đều có điểm thấp. Vì vậy, sử dụng điện thoại khiến học sinh học kém”. Ba trường hợp đó có thể hoàn toàn có thật. Vấn đề không nhất thiết nằm ở bằng chứng, vấn đề nằm ở khoảng cách giữa bằng chứng và kết luận.
Ba học sinh có đại diện cho tất cả học sinh không? Các em học kém vì điện thoại hay còn nguyên nhân khác? “Dùng điện thoại” nghĩa là chơi game, xem video hay dùng để học? Điểm thấp xuất hiện trước hay sau khi sử dụng điện thoại nhiều? Một lập luận yếu đôi khi không chứa thông tin giả nào cả, nó chỉ kết luận nhiều hơn những gì bằng chứng cho phép.
Vì vậy, khi đánh giá lập luận ta cần hỏi: “Từ những gì mình biết, mình thực sự có thể kết luận đến đâu?”

Kết luận đúng có đồng nghĩa với lập luận tốt không?
Giả sử một trẻ nói: “Ngày mai trời sẽ mưa vì hôm nay con mặc áo màu xanh”. Ngày mai hoàn toàn có thể mưa, kết luận cuối cùng hóa ra đúng. Nhưng điều đó không khiến chiếc áo màu xanh trở thành một lý do tốt để dự đoán thời tiết. Điều này cho thấy chúng ta cần phân biệt kết luận với con đường dẫn đến kết luận. Một người có thể tình cờ đi đến đáp án đúng bằng một lập luận rất yếu. Ngược lại, một người có thể suy nghĩ cẩn thận dựa trên những thông tin tốt nhất hiện có nhưng sau đó phát hiện một dữ kiện mới khiến kết luận cần thay đổi.
Vì thế, tư duy phản biện không chỉ hỏi: “Kết luận này có đúng không?” mà cần hỏi: “Chúng ta đã đi đến kết luận này bằng cách nào?”

Điều gì không làm một lập luận mạnh hơn?
Trong thực tế, chúng ta rất dễ bị thuyết phục bởi những thứ không liên quan trực tiếp đến chất lượng của lập luận. Một người nói rất tự tin có thể khiến điều họ nói nghe đáng tin hơn. một quan điểm có hàng nghìn người ủng hộ có thể tạo cảm giác nó chắc chắn đúng, một câu được lặp lại nhiều lần có thể trở nên quen thuộc đến mức chúng ta ngừng kiểm tra nó, một người nổi tiếng hoặc có địa vị cao cũng dễ khiến người nghe mặc nhiên tin tưởng. Nhưng không yếu tố nào trong số đó tự động chứng minh kết luận.
Nói to hơn không tạo thêm bằng chứng, nhiều người đồng ý hơn không làm một thông tin trở nên đúng, lặp lại một điều nhiều lần không sửa được một lý do yếu, người nói có uy tín cũng không khiến mọi điều họ nói đều đúng. Một bác sĩ chuyên khoa nói về lĩnh vực mình nghiên cứu rõ ràng đáng chú ý hơn một người hoàn toàn không có chuyên môn. Nhưng ngay cả khi đó, ta vẫn có thể hỏi họ dựa trên dữ liệu hoặc bằng chứng nào.

Những lỗi thường khiến lập luận yếu đi
Một lỗi rất phổ biến là chỉ lặp lại kết luận dưới một cách nói khác: “Điều này sai”; “Tại sao?”; “Vì rõ ràng nó không đúng.”Ta có thêm từ, nhưng chưa có thêm lý do.
Một lỗi khác là chuyển từ ý tưởng sang người nói: “Ý kiến của con về vấn đề này sai vì con còn nhỏ.” Tuổi của người nói không cho chúng ta biết lập luận của họ đúng hay sai. Một đứa trẻ có thể đưa ra lý do tốt và một người lớn vẫn có thể lập luận kém.
Chúng ta cũng dễ đánh đồng cảm xúc với bằng chứng. “Điều đó khiến mình tức giận” cho biết một điều quan trọng về trải nghiệm của người nói, nhưng chưa tự động chứng minh rằng một kết luận khác là đúng. Ngoài ra còn có những lập luận dựa quá nhiều vào một trường hợp: “Bạn mình làm như vậy và thành công, nên ai làm như vậy cũng sẽ thành công”; hoặc biến một điều có thể thành điều chắc chắn: “Bạn ấy không trả lời tin nhắn, chắc chắn bạn ấy đang giận mình.” Những lỗi này rất khác nhau nhưng đều có chung một vấn đề: kết luận đang nhận được ít bằng chứng hơn vẻ ngoài của nó.

Làm thế nào để giúp trẻ xây dựng lập luận tốt hơn?
Không cần bắt đầu bằng những thuật ngữ logic phức tạp. Trong những cuộc trò chuyện hằng ngày, một vài câu hỏi đã có thể giúp trẻ nhìn lại cách mình lập luận. Khi trẻ nói: “Bạn ấy ích kỷ.” Thay vì lập tức đồng ý hoặc phủ nhận, người lớn có thể hỏi: “Điều gì khiến con nghĩ vậy?”. Trẻ trả lời:
“Vì bạn ấy không cho con mượn bút.” Ta có thể tiếp tục: “Không cho người khác mượn đồ có phải lúc nào cũng là ích kỷ không?”. Có thể trẻ nghĩ một lúc rồi nói: “Nếu bạn ấy chỉ có một chiếc và đang cần dùng thì không.”
Lúc này, trẻ vừa làm một việc rất quan trọng: tự tìm ra trường hợp khiến kết luận ban đầu của mình cần được điều chỉnh. Có thể kết luận mới trở thành: “Con nghĩ bạn ấy ích kỷ nếu bạn ấy có thể giúp mà không có lý do gì để từ chối.” Kết luận mới chưa chắc đã hoàn hảo, nhưng nó tốt hơn kết luận ban đầu vì đã trải qua quá trình kiểm tra.
Những câu hỏi đơn giản như: “Vì sao con nghĩ vậy?”, “Con biết điều đó bằng cách nào?”, “Có trường hợp nào khác không?”, “Ví dụ này đã đủ chưa?” hay *“Điều gì có thể khiến con thay đổi suy nghĩ?” dần giúp trẻ hình thành một thói quen quan trọng: học cách tìm lý do để bảo vệ điều mình đã nghĩ và dùng lý do để kiểm tra xem điều mình nghĩ có còn đứng vững hay không.

Kết luận
Một lập luận tốt không phải là lập luận dài nhất, nghe thông minh nhất hay khiến nhiều người đồng ý nhất. Nó cần một kết luận đủ rõ để chúng ta biết điều gì đang được khẳng định; những lý do đáng tin và liên quan; bằng chứng phù hợp khi cần; và quan trọng hơn, kết luận không được đi xa hơn những gì các lý do và bằng chứng thực sự cho phép. Vì thế, trước một lập luận, thay vì chỉ hỏi “Mình có đồng ý không?”, trẻ có thể học cách hỏi:“Lý do là gì?”; “Lý do đó có đáng tin và liên quan không?”; “Nó đã đủ để đi đến kết luận này chưa?”
Và cuối cùng: “Nếu có thông tin tốt hơn, mình có sẵn sàng nghĩ lại không?”