Nguyên nhân và kết quả: dạy trẻ phân biệt "xảy ra cùng lúc" với "gây ra"

Nguyên nhân là điều làm cho một việc khác xảy ra; kết quả là việc xảy ra do nguyên nhân đó. "Con quên tưới cây (nguyên nhân) nên cây bị héo (kết quả)." Hiểu quan hệ nhân quả giúp trẻ giải thích thế giới, dự đoán điều sắp xảy ra và nhận ra hành động của mình có hệ quả.

Nhưng tư duy nhân quả cũng là nơi người lớn lẫn trẻ em hay mắc lỗi nhất: thấy hai việc xảy ra cùng lúc là nghĩ ngay việc này gây ra việc kia. Bài viết này giúp cha mẹ dạy con phân biệt "xảy ra cùng nhau" với "gây ra".

Nguyên nhân và kết quả là gì?

Một quan hệ nhân quả có ba dấu hiệu cơ bản:

1. Nguyên nhân xảy ra trước kết quả. Cây héo sau khi không được tưới, không phải trước.
2. Hai việc thường đi cùng nhau. Khi không tưới, cây hay héo; khi tưới đều, cây ít héo.
3. Không có lời giải thích nào khác tốt hơn. Nếu cây héo vì bị sâu ăn rễ, việc quên tưới có thể không phải nguyên nhân chính.

Dấu hiệu thứ ba là phần khó nhất, và cũng là chỗ cần bằng chứng.

Trẻ học về nhân quả từ rất sớm

Các nhà tâm lý học phát triển cho thấy trẻ nhỏ đã biết suy luận nhân quả. Trong một loạt thí nghiệm nổi tiếng, nhóm của nhà tâm lý học Alison Gopnik dùng một chiếc hộp gọi là "máy dò blicket": hộp sẽ sáng đèn và phát nhạc khi đặt một số đồ vật nhất định lên trên. Trẻ 3–4 tuổi, chỉ cần quan sát vài lần đồ vật nào làm hộp sáng và đồ vật nào không, đã có thể đoán đúng đồ vật nào là "blicket" và tự dùng nó để làm hộp sáng.

Nói cách khác, trẻ giống như những nhà khoa học nhỏ: quan sát, thử, và rút ra kết luận về điều gì gây ra điều gì. Việc của cha mẹ là giúp con làm điều đó cẩn thận hơn.

Tương quan không phải là nhân quả

Hai việc tương quan khi chúng hay xảy ra cùng nhau. Hai việc có quan hệ nhân quả khi việc này thực sự gây ra việc kia. Mọi quan hệ nhân quả đều có tương quan, nhưng không phải mọi tương quan đều là nhân quả.

Ví dụ dễ hiểu cho trẻ: Vào mùa hè, người ta ăn nhiều kem hơn, và cũng có nhiều người bị cháy nắng hơn. Ăn kem có gây cháy nắng không? Không. Cả hai đều do một nguyên nhân thứ ba: trời nắng nóng.

4 lỗi nhân quả thường gặp

1. Xảy ra sau nên là do

"Con mặc áo đỏ hôm nay và được điểm 10, vậy áo đỏ là áo may mắn." Việc này xảy ra sau việc kia chưa đủ để nói việc trước gây ra việc sau. Đây là một ngụy biện có tên Latin là post hoc ergo propter hoc.

2. Bỏ qua nguyên nhân thứ ba

Như ví dụ kem và cháy nắng: hai việc đi cùng nhau vì cùng do một điều khác gây ra.

3. Đảo ngược nhân quả

"Bạn nào ngồi bàn đầu cũng học giỏi, vậy ngồi bàn đầu làm mình học giỏi." Có thể ngược lại: những bạn chăm chú học thường chọn ngồi bàn đầu. Luôn hỏi: "Có thể nào chiều ngược lại không?"

4. Chỉ nhìn một nguyên nhân

Nhiều việc có nhiều nguyên nhân cùng lúc. Đội thua trận không chỉ vì một bạn sút trượt, mà còn vì đối thủ mạnh, cả đội mệt, chiến thuật chưa tốt. Đổ lỗi cho một nguyên nhân duy nhất thường vừa sai vừa không công bằng.

Cách dạy trẻ tư duy nhân quả tại nhà

1. Chuỗi domino "vì… nên…". Bắt đầu bằng một việc ("Trời mưa") và cùng con nối tiếp: "Vì trời mưa nên đường trơn. Vì đường trơn nên…". Trò chơi giúp trẻ thấy một nguyên nhân có thể dẫn đến chuỗi kết quả.
2. Thí nghiệm "chỉ đổi một thứ". Trồng hai chậu đậu giống nhau, chỉ khác một điều (một chậu để chỗ có nắng, một chậu để trong tủ). Con dự đoán, quan sát và rút ra kết luận. Đây là cách các nhà khoa học kiểm tra nhân quả.
3. Hỏi "vì sao" khi đọc truyện. "Vì sao nhân vật lại buồn? Điều gì đã dẫn đến chuyện đó?" Phân tích nhân quả trong truyện giúp trẻ hiểu sâu nội dung.
4. Nói về hệ quả của hành động. Thay vì "Không được làm thế", hãy hỏi "Nếu con làm vậy, điều gì có thể xảy ra?". Trẻ học được trách nhiệm từ việc tự nghĩ ra hệ quả. Bài Giá trị sống Trách nhiệm bàn thêm về điều này.
5. Săn "áo may mắn". Cùng con tìm những niềm tin kiểu "làm A thì được B" trong đời sống và kiểm tra xem có thật không.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi hiểu được nguyên nhân và kết quả?

Trẻ dưới 1 tuổi đã biết lắc lục lạc thì có tiếng kêu. Đến 3–4 tuổi, trẻ có thể suy luận nhân quả từ quan sát như trong các thí nghiệm "máy dò blicket". Khả năng phân biệt tương quan với nhân quả, hay nghĩ đến nguyên nhân thứ ba, cần được luyện tập và phát triển rõ hơn ở tuổi tiểu học.

Tư duy nhân quả liên quan gì đến môn Khoa học?

Rất nhiều. Phần lớn câu hỏi khoa học là câu hỏi nhân quả: Vì sao có mưa? Điều gì làm cây lớn? Thí nghiệm khoa học được thiết kế để tìm ra nguyên nhân thật bằng cách chỉ thay đổi một yếu tố mỗi lần. Gợi ý thêm: cách chọn sách hỏi đáp Vì sao cho trẻ.

Làm sao giúp trẻ không đổ lỗi khi có chuyện xảy ra?

Dạy con rằng hầu hết sự việc có nhiều nguyên nhân. Khi có chuyện, cùng con liệt kê tất cả những điều góp phần dẫn đến nó, kể cả phần của chính con. Cách nhìn này giúp trẻ công bằng hơn với người khác và với bản thân.

Lời kết

Tư duy nhân quả giúp trẻ hiểu thế giới vận hành ra sao và hành động của mình tạo ra điều gì. Chỉ cần thói quen hỏi "Có thật là việc này gây ra việc kia không?", con đã tránh được rất nhiều kết luận vội vàng. Đọc thêm: Suy luận là gì?, Giả định là gì? và tìm hiểu các lớp tư duy của Hệ Trên Cây.

Nguồn tham khảo

• Alison Gopnik, David M. Sobel, "Detecting blickets: How young children use information about novel causal powers in categorization and induction", Child Development, 71(5), 2000.
• Correlation does not imply causation, Wikipedia.
• Christopher Hitchcock, Causal Models, Stanford Encyclopedia of Philosophy.