Giá trị sống Trách nhiệm là gì? Dạy trẻ có trách nhiệm theo từng độ tuổi

Trách nhiệm là làm hết sức phần việc của mình, giữ gìn những gì mình được giao và quan tâm đến người, vật xung quanh. Với trẻ, trách nhiệm bắt đầu từ những việc rất nhỏ: tự cất đồ chơi, tự chuẩn bị cặp sách, tưới chậu cây được giao. Trẻ không học trách nhiệm qua lời nhắc "con phải có trách nhiệm", mà qua việc được giao việc thật và được tin tưởng để làm.

Trách nhiệm là một trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Chương trình nhắc một ý quan trọng: quyền và trách nhiệm luôn đi cùng nhau, và trách nhiệm không chỉ là gánh nặng mà còn giúp ta đạt được mục tiêu của mình.

Trách nhiệm là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ 3–7 tuổi: trách nhiệm là cố gắng hết sức, làm phần việc của mình khi cả nhà cùng làm, giữ gìn đồ đạc của mình, giúp người cần giúp và đối xử công bằng với mọi người.
• Với trẻ 8–14 tuổi: trách nhiệm là nhận việc được giao và làm tốt nhất có thể, làm việc một cách trung thực. Mỗi người đều có điều quý giá để đóng góp. Muốn có hòa bình thì mình cần cư xử hòa bình; muốn hành tinh sạch thì mình cần giữ gìn thiên nhiên.

Câu dễ nhớ cho con: "Việc của con, con làm. Đồ của con, con giữ. Lỗi của con, con sửa."

Vì sao trẻ cần được giao trách nhiệm từ nhỏ?

Trẻ được làm việc thật trong nhà thường cảm thấy mình có ích và là một thành viên quan trọng của gia đình. Cảm giác "mình đóng góp được" là nguồn tự tin rất lớn. Ngược lại, khi mọi việc đều được làm hộ, trẻ có thể lớn lên với suy nghĩ "việc của mình là của người khác lo".

Trách nhiệm cũng là nền tảng cho sự tự lập. Một đứa trẻ quen tự chuẩn bị đồ đi học sẽ dễ thích nghi khi đi học xa, đi trại hè hay sau này sống tự lập. Bài Khi nào nên để con tự quyết? bàn thêm về chuyện trao quyền cho con.

Gợi ý việc nhà theo độ tuổi

Mỗi đứa trẻ phát triển khác nhau, cha mẹ có thể điều chỉnh theo khả năng của con. Đây là gợi ý để bắt đầu:

• 2–3 tuổi: cất đồ chơi vào thùng, bỏ quần áo bẩn vào giỏ, lau chỗ nước mình làm đổ.
• 4–5 tuổi: dọn bát đũa của mình, tưới cây, cho thú cưng ăn (có người lớn nhắc), xếp giày dép.
• 6–8 tuổi: tự chuẩn bị cặp sách, gấp quần áo, dọn bàn ăn, đổ rác, tự tắm rửa.
• 9–11 tuổi: rửa bát, quét nhà, phơi quần áo, chuẩn bị bữa sáng đơn giản, tự quản lý thời gian học.
• 12–14 tuổi: nấu món đơn giản, đi chợ theo danh sách, trông em trong thời gian ngắn, tự lên kế hoạch học tập.

Để con chịu hậu quả: khi nào nên, khi nào không?

Một phần quan trọng của trách nhiệm là hiểu rằng việc mình làm (hoặc không làm) có hậu quả. Ví dụ: con quên mang áo khoác thì thấy lạnh một chút; con làm bẩn tường thì cùng lau. Những hậu quả tự nhiên, hợp lý như vậy dạy con nhiều hơn lời mắng.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên để con chịu hậu quả khi điều đó nguy hiểm, quá sức với độ tuổi, hoặc khiến con bị bẽ mặt trước người khác. Mục tiêu là giúp con học, không phải để con "biết thân". Bài Có nên để con mắc lỗi? có nhiều phân tích hữu ích.

Cách dạy trẻ trách nhiệm tại nhà

1. Giao việc cụ thể, rõ ràng. "Con phụ trách tưới cây ban công mỗi sáng" rõ hơn nhiều so với "Con phụ giúp mẹ nhé".
2. Chấp nhận việc con làm chưa hoàn hảo. Nếu cha mẹ luôn làm lại việc con vừa làm, con sẽ hiểu là việc của mình không có giá trị.
3. Cho con quyền và trách nhiệm đi cùng nhau. Con được chọn giờ làm bài tập, và con có trách nhiệm làm xong trước giờ ngủ.
4. Ghi nhận sự đóng góp. "Nhờ con dọn bàn mà cả nhà ăn cơm sớm hơn" giúp con thấy việc mình làm có ý nghĩa.
5. Làm gương khi mắc lỗi. Cha mẹ nhận lỗi và sửa lỗi trước mặt con là bài học trách nhiệm rõ ràng nhất.

5 hoạt động giúp con thực hành trách nhiệm

1. Người giữ cây (3–8 tuổi)

Giao cho con một chậu cây riêng. Con tưới nước, lau lá, kể cho cây nghe chuyện trong ngày. Cây lớn lên là "thành quả" con nhìn thấy được.

2. Bảng việc nhà (5–12 tuổi)

Mỗi thành viên có một cột việc trong tuần. Cuối tuần cả nhà cùng xem lại: ai đã làm được, việc nào khó, tuần sau có muốn đổi việc không.

3. Quỹ tiết kiệm nhỏ (7–14 tuổi)

Con có một khoản tiền tiêu vặt nhỏ và tự quyết định cách tiêu hoặc để dành. Khi tiêu hết sớm, con chờ đến kỳ sau. Đây là bài học trách nhiệm với tiền bạc.

4. Nhiệm vụ xanh (6–14 tuổi)

Cả nhà chọn một việc bảo vệ môi trường: phân loại rác, tắt đèn khi ra khỏi phòng, mang túi vải đi chợ. Con làm "đội trưởng" nhắc mọi người.

5. Lời hứa có hạn (8–14 tuổi)

Con tự đặt một mục tiêu nhỏ có thời hạn, như đọc xong một cuốn sách trong hai tuần. Cha mẹ hỏi han giữa chừng, nhưng không làm thay. Hết hạn, cùng con nhìn lại.

Câu hỏi thường gặp

Con hay quên việc được giao, có phải con lười?

Trẻ nhỏ có trí nhớ ngắn hạn và khả năng lập kế hoạch đang phát triển, nên quên là bình thường. Hãy hỗ trợ bằng bảng nhắc việc, hình ảnh hoặc giờ cố định thay vì kết luận con lười.

Có nên trả tiền khi con làm việc nhà?

Nhiều chuyên gia khuyên tách bạch: việc nhà cơ bản là phần đóng góp của mỗi thành viên, không trả tiền. Nếu muốn dạy con về tiền, có thể trả cho những việc "thêm" ngoài phần việc thường ngày.

Trách nhiệm khác vâng lời thế nào?

Vâng lời là làm vì được yêu cầu. Trách nhiệm là làm vì hiểu đó là việc của mình. Mục tiêu là giúp con chuyển dần từ "mẹ bảo con làm" sang "con biết mình cần làm". Bài Quyền và trách nhiệm có luôn đi cùng nhau? là một câu hỏi hay để thảo luận với con.

Lời kết

Trách nhiệm được xây dựng từng chút một, qua những việc nhỏ được làm mỗi ngày. Hãy tin con, giao cho con việc thật và kiên nhẫn khi con còn vụng về. Trách nhiệm gắn liền với giá trị Tự do và Trung thực. Xem thêm bài tổng hợp 12 giá trị sống.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Responsibility – Reflection Points.
• Living Values Education, About Us.
• Diane Tillman, Living Values Activities for Children Ages 8–14, Health Communications, 2000.