Giá trị sống Tự do là gì? Dạy trẻ tự do đi cùng trách nhiệm

Với trẻ em, tự do là được lựa chọn, được nói lên suy nghĩ và được là chính mình, trong khuôn khổ không làm hại người khác và tôn trọng quyền của mọi người. Tự do không phải là "muốn làm gì thì làm". Tự do trọn vẹn khi quyền và trách nhiệm được cân bằng: con được chọn, và con chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Tự do là một trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Chương trình nhấn mạnh hai tầng nghĩa: tự do bên ngoài (quyền của mỗi người, như nhau cho tất cả) và tự do bên trong (sự thoải mái của một tâm trí không bị nỗi sợ hay suy nghĩ tiêu cực trói buộc).

Tự do là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ nhỏ (khoảng 4–7 tuổi): tự do là được chọn chơi trò gì, mặc áo màu gì, đọc truyện nào. Nhưng khi con được chọn, bạn cũng được chọn. Tự do của mình dừng lại ở chỗ nó làm bạn buồn hay đau.
• Với trẻ 8–14 tuổi: tự do là một món quà quý, nằm trong suy nghĩ và trái tim. Tự do trọn vẹn khi có sự cân bằng giữa quyền và trách nhiệm. Vì ai cũng xứng đáng được tự do, mỗi người cần tôn trọng quyền của người khác. Tự do bên trong lớn lên từ những suy nghĩ tích cực về bản thân và người khác.

Câu dễ nhớ cho con: "Con được chọn, và con chịu trách nhiệm với điều mình chọn."

Vì sao trẻ cần được trải nghiệm tự do?

Trẻ chỉ học được cách ra quyết định khi được ra quyết định. Một đứa trẻ luôn được người lớn chọn hộ mọi thứ, từ quần áo, món ăn đến bạn chơi, có thể gặp khó khăn khi lớn lên và phải tự lựa chọn: chọn môn học, chọn bạn bè, chọn cách phản ứng khi bị rủ rê.

Được lựa chọn cũng giúp trẻ hợp tác hơn. Trẻ thường phản kháng khi cảm thấy mình không có chút quyền nào. Chỉ cần cho con chọn giữa hai phương án hợp lý ("Con muốn đánh răng trước hay thay đồ trước?"), nhiều cuộc giằng co hằng ngày có thể nhẹ nhàng hơn.

Tự do và trách nhiệm đi cùng nhau như thế nào?

Đây là điều cốt lõi cần giúp con hiểu. Một vài ví dụ gần gũi:

• Con được chọn giờ làm bài tập buổi chiều, và con có trách nhiệm làm xong trước giờ ngủ.
• Con được nói điều mình nghĩ, và con có trách nhiệm nói theo cách không xúc phạm người khác.
• Con được chọn bạn chơi, và con có trách nhiệm không bắt nạt hay loại bạn khác ra khỏi nhóm.
• Con được dùng máy tính bảng 30 phút, và con có trách nhiệm tự tắt khi hết giờ.

Khi con giữ được trách nhiệm, phạm vi tự do có thể mở rộng thêm. Khi con chưa giữ được, phạm vi thu hẹp lại một chút và con thử lại. Đây không phải hình phạt, mà là cách tự do lớn lên cùng sự trưởng thành. Bài Tự do của con đến đâu? và Quyền và trách nhiệm có luôn đi cùng nhau? là hai câu hỏi hay để thảo luận với con.

Cách trao quyền lựa chọn cho con theo độ tuổi

• 2–4 tuổi: chọn giữa hai phương án cha mẹ đưa ra: áo xanh hay áo vàng, truyện này hay truyện kia.
• 5–7 tuổi: chọn hoạt động cuối tuần trong vài gợi ý, chọn món ăn vặt trong giới hạn, tự sắp xếp góc đồ chơi.
• 8–10 tuổi: tự lên lịch học và chơi buổi chiều, chọn môn năng khiếu muốn thử, tự quyết cách tiêu tiền tiêu vặt.
• 11–14 tuổi: tham gia bàn bạc các quyết định của gia đình, tự quản lý thời gian dùng thiết bị theo thỏa thuận, chọn cách trang trí phòng riêng.

Xem thêm Khi nào nên để con tự quyết? để biết cách tăng dần quyền tự quyết cho con.

Tự do bên trong: khi con không bị nỗi sợ trói buộc

Ngoài tự do lựa chọn, có một loại tự do khác ít được nói đến: tự do bên trong. Đó là khi con dám thử điều mới mà không quá sợ sai, dám nói "không" khi bị rủ làm điều mình không muốn, dám là chính mình dù khác bạn bè. Cha mẹ nuôi dưỡng tự do bên trong bằng cách chấp nhận con khi con mắc lỗi, không chế giễu cảm xúc của con, và khuyến khích con nói ra suy nghĩ.

5 hoạt động giúp con thực hành tự do có trách nhiệm

1. Hai lựa chọn mỗi ngày (2–6 tuổi)

Mỗi ngày cho con ít nhất hai lần được chọn trong những việc nhỏ. Sau đó hỏi: "Con thích điều mình đã chọn không?"

2. Hiến chương gia đình (7–14 tuổi)

Cả nhà cùng viết "quyền" và "trách nhiệm" của mỗi thành viên lên một tờ giấy lớn. Mỗi quyền đi kèm ít nhất một trách nhiệm. Ký tên và dán lên tường.

3. Chiếc ô tự do (6–12 tuổi)

Vẽ một chiếc ô lớn. Bên dưới ô ghi những điều con được tự do chọn. Hỏi con: "Điều gì giúp chiếc ô này to ra?" Câu trả lời thường là: giữ lời hứa, làm tốt việc của mình.

4. Tranh luận nhỏ (9–14 tuổi)

Chọn một câu hỏi như "Trẻ em có nên được tự chọn giờ đi ngủ?". Con trình bày lý lẽ ủng hộ và phản đối. Hoạt động giúp con thấy tự do luôn cần cân nhắc quyền lợi của nhiều người.

5. Dám nói không (8–14 tuổi)

Đóng vai các tình huống bị rủ rê: chép bài, trốn học, nói xấu bạn. Con tập nói "Mình không muốn" một cách bình tĩnh. Đây là tự do bên trong: được chọn điều đúng dù người khác làm khác.

Câu hỏi thường gặp

Cho con tự do có làm con hư không?

Tự do không có giới hạn có thể khiến trẻ bối rối và thiếu an toàn. Nhưng tự do trong khuôn khổ rõ ràng giúp trẻ trưởng thành. Điều quan trọng là cha mẹ đặt ranh giới rõ ràng và nhất quán, rồi để con được chọn bên trong ranh giới đó.

Con luôn chọn sai thì sao?

Với những lựa chọn không nguy hiểm, hãy để con trải nghiệm kết quả và cùng con nhìn lại: "Lần này con chọn thế này, kết quả thế kia. Lần sau con muốn thử thế nào?" Sai là một phần của học cách lựa chọn.

Tự do có nghĩa là con được cãi lại cha mẹ?

Tự do bày tỏ ý kiến là điều tốt, kể cả ý kiến khác cha mẹ. Nhưng tự do đó đi cùng trách nhiệm nói chuyện một cách tôn trọng. Xem thêm giá trị Tôn trọng.

Lời kết

Tự do là thứ trẻ được học dần, giống như tập đi xe đạp: lúc đầu có người giữ sau yên, rồi buông dần tay. Tự do và trách nhiệm luôn đi cùng nhau. Trong các lớp tư duy của Hệ Trên Cây, trẻ được thảo luận những câu hỏi như "Tự do có giới hạn không?" để tự hình thành quan điểm của mình. Xem thêm bài tổng hợp 12 giá trị sống.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Freedom – Reflection Points.
• Living Values Education, About Us.
• Liên Hợp Quốc, Công ước về Quyền trẻ em (UNICEF Việt Nam).