Giá trị sống Tôn trọng là gì? Dạy trẻ tôn trọng bản thân và người khác

Tôn trọng là biết rằng mình có giá trị, người khác cũng có giá trị, và đối xử với nhau theo đúng điều đó. Với trẻ, tôn trọng thể hiện qua những việc rất cụ thể: lắng nghe khi người khác nói, hỏi trước khi lấy đồ của bạn, không chê bai ngoại hình hay hoàn cảnh của ai. Tôn trọng người khác bắt đầu từ tự trọng, tức là con biết quý chính mình.

Tôn trọng là một trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Điểm đáng chú ý là chương trình đặt tự trọng lên trước: một đứa trẻ hiểu giá trị của mình sẽ dễ nhìn thấy giá trị ở người khác.

Tôn trọng là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ 3–7 tuổi: tôn trọng là biết mình là duy nhất, đáng được yêu thương và có thể làm được nhiều điều. Tôn trọng là lắng nghe khi người khác nói, hiểu rằng ai cũng quan trọng, và đối xử tử tế với mọi người.
• Với trẻ 8–14 tuổi: tôn trọng bắt đầu từ việc biết những điểm mạnh của mình và chăm sóc bản thân, kể cả cơ thể của mình. Ai cũng xứng đáng được sống với phẩm giá. Người biết tôn trọng thường nhận lại sự tôn trọng.

Câu dễ nhớ cho con: "Mình quý chính mình, và mình quý cả người khác."

Vì sao tự trọng phải đi trước?

Một đứa trẻ thường xuyên bị chê, bị so sánh hoặc bị nói "con chẳng làm được gì" sẽ khó tin rằng mình có giá trị. Khi không thấy mình có giá trị, trẻ có thể phản ứng theo hai hướng: hoặc rụt rè, để người khác đối xử tệ với mình; hoặc hạ thấp người khác để thấy mình hơn. Cả hai đều không phải là tôn trọng.

Ngược lại, trẻ được lắng nghe, được tin tưởng và được ghi nhận những nỗ lực nhỏ sẽ có một "điểm tựa" bên trong. Từ điểm tựa đó, con không cần chứng tỏ mình bằng cách chê bai ai, và cũng biết lên tiếng khi bị đối xử không đúng. Bài Vì sao cha mẹ hay so sánh con? giải thích vì sao so sánh làm tổn thương lòng tự trọng của trẻ.

Những biểu hiện của sự tôn trọng ở trẻ

• Nhìn vào người đang nói và chờ đến lượt mình.
• Hỏi "Mình mượn được không?" trước khi lấy đồ của người khác.
• Gõ cửa trước khi vào phòng.
• Không cười chê bạn vì giọng nói, ngoại hình, quần áo hay hoàn cảnh gia đình.
• Nói "không" một cách lịch sự và chấp nhận khi người khác nói "không".
• Giữ gìn đồ đạc chung và không gian chung.

Tôn trọng có phải là vâng lời?

Đây là hiểu lầm phổ biến. Vâng lời là làm theo yêu cầu. Tôn trọng là ghi nhận giá trị của người khác. Một đứa trẻ có thể không đồng ý với cha mẹ nhưng vẫn nói chuyện lễ phép, lắng nghe và giải thích lý do của mình. Đó là tôn trọng. Ngược lại, một đứa trẻ làm theo mọi điều chỉ vì sợ chưa chắc đã hiểu thế nào là tôn trọng.

Nếu cha mẹ muốn con tôn trọng mình, cách hiệu quả nhất là tôn trọng con trước: lắng nghe hết câu, không chế giễu cảm xúc của con, giữ bí mật con kể, hỏi ý con trong những việc liên quan đến con. Bài Thế nào là tôn trọng một đứa trẻ? có nhiều gợi ý cụ thể.

Cách dạy trẻ tôn trọng tại nhà

1. Ghi nhận nỗ lực, không chỉ kết quả. "Mẹ thấy con đã kiên nhẫn viết lại chữ này ba lần" nuôi dưỡng tự trọng tốt hơn "Con giỏi quá".
2. Cho con quyền nói "không" với cơ thể mình. Nếu con không muốn ôm hay hôn một người họ hàng, hãy để con chào bằng cách khác. Con học được rằng cơ thể mình đáng được tôn trọng, và cơ thể người khác cũng vậy.
3. Dạy con hỏi trước. Mượn đồ, vào phòng, chụp ảnh bạn, đăng ảnh người khác lên mạng: tất cả đều bắt đầu bằng một câu hỏi.
4. Nói về sự khác biệt một cách tò mò, không phán xét. Khi con hỏi "Sao bạn ấy nói giọng khác?", hãy trả lời: "Vì bạn ấy lớn lên ở vùng khác. Con thử hỏi bạn xem quê bạn có gì hay nhé."
5. Xin lỗi con khi mình sai. Cha mẹ xin lỗi con không làm mất uy tín, mà cho con thấy tôn trọng là điều hai chiều.

5 hoạt động giúp con thực hành tôn trọng

1. "Ba điều mình quý ở bản thân" (4–10 tuổi)

Mỗi tối, con kể ba điều con thấy mình làm tốt hoặc quý ở bản thân. Có thể rất nhỏ: "Con tự buộc dây giày", "Con chia bánh cho em". Thói quen này nuôi dưỡng tự trọng từ bên trong.

2. Trò chơi lắng nghe (4–10 tuổi)

Một người kể một câu chuyện ngắn, người nghe phải kể lại đúng ba chi tiết. Đổi vai. Trò chơi giúp trẻ thấy lắng nghe thật sự là một kỹ năng.

3. Bảng "Nhà mình tôn trọng nhau bằng cách…" (5–12 tuổi)

Cả nhà cùng viết các quy tắc: gõ cửa trước khi vào phòng, không ngắt lời, hỏi trước khi mượn đồ. Dán lên tủ lạnh và cùng nhắc nhau, kể cả người lớn.

4. Phỏng vấn người thân (7–14 tuổi)

Con chuẩn bị 5 câu hỏi và phỏng vấn ông bà, cô chú về tuổi thơ, công việc, điều họ tự hào. Trẻ học cách tò mò, lắng nghe và trân trọng câu chuyện của người khác.

5. Bản đồ khác biệt (8–14 tuổi)

Con liệt kê những điểm khác nhau giữa mình và một người bạn: món ăn yêu thích, sở thích, quê quán, cách học. Sau đó tìm ba điểm giống nhau. Hoạt động giúp con thấy khác biệt không đáng sợ. Xem thêm bài Vì sao ai cũng khác mình?

Câu hỏi thường gặp

Con hay cãi lại người lớn, có phải là thiếu tôn trọng?

Cần phân biệt: con bày tỏ ý kiến khác hay con nói với thái độ xúc phạm. Bày tỏ ý kiến khác là điều đáng khuyến khích. Cha mẹ có thể nói: "Con có quyền không đồng ý, nhưng hãy nói bằng giọng bình thường để mẹ nghe được."

Làm sao dạy con tôn trọng bạn có hoàn cảnh khác mình?

Cha mẹ là tấm gương đầu tiên. Tránh bình luận về hoàn cảnh, ngoại hình của người khác trước mặt con. Khi con có thắc mắc, hãy trả lời trung thực, ngắn gọn và hướng con đến điểm chung giữa mọi người.

Tôn trọng và lễ phép khác nhau thế nào?

Lễ phép là cách cư xử bên ngoài: chào hỏi, thưa gửi. Tôn trọng là thái độ bên trong: thực sự ghi nhận giá trị của người khác. Lễ phép là cách thể hiện tốt của tôn trọng, nhưng một đứa trẻ có thể lễ phép theo thói quen mà chưa thật sự tôn trọng.

Lời kết

Tôn trọng không thể dạy bằng mệnh lệnh "Con phải tôn trọng người lớn". Nó được học qua cách con được đối xử mỗi ngày. Khi được lắng nghe, con học cách lắng nghe. Khi được hỏi ý, con học cách hỏi ý người khác. Xem thêm các giá trị liên quan: Khiêm tốn, Khoan dung và bài tổng hợp 12 giá trị sống.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Respect – Reflection Points.
• Living Values Education, About Us.
• Diane Tillman, Living Values Activities for Children Ages 8–14, Health Communications, 2000.