Thế nào là tôn trọng một đứa trẻ?

Trong mắt phần lớn người lớn, hai từ "tôn trọng" thường mang một ý nghĩa khá trang trọng: nó đi kèm với sự kính trên nhường dưới, vị thế xã hội, thành tựu hay ít nhất là số tuổi đời mà một người tích lũy được. Cũng chính vì định kiến ấy, chúng ta rất dễ vô tình đối xử với một đứa trẻ như một "bản nháp" của con người – một sinh linh bé nhỏ cần được chỉ bảo, sửa sang, uốn nắn hơn là một thể chất độc lập cần được tôn trọng ngang hàng.

Chúng ta yêu thương con? Có chứ, yêu bằng cả sinh mạng. Nhưng liệu chúng ta đã thực sự tôn trọng con hay chỉ đang yêu thương một phiên bản thu nhỏ ngoan ngoãn theo ý mình?

Tôn trọng không phải là tung hô mà là sự lắng nghe không định kiến

Nhiều phụ huynh lầm tưởng tôn trọng một đứa trẻ nghĩa là đáp ứng mọi yêu sách, biến con thành "trung tâm vũ trụ" hay luôn gật đầu khen ngợi mọi việc con làm. Nhưng tâm lý học phát triển lại chỉ ra một sự thật hoàn toàn khác: tôn trọng chưa bao giờ là sự nuông chiều vô bờ bến.

Nhà tâm thần học lâm sàng Daniel Siegel, tác giả của cuốn sách nổi tiếng The Whole-Brain Child (Trí não toàn diện), đã nhấn mạnh rằng tôn trọng một đứa trẻ trước hết là tôn trọng thế giới cảm xúc riêng biệt của con.

Khi một đứa trẻ 4 tuổi òa khóc nức nở chỉ vì chiếc bánh quy bị gãy làm đôi, phản xạ tự nhiên của người lớn thường là thở dài, cười xòa hoặc cằn nhằn "Có thế thôi mà cũng khóc, gãy thì vẫn ăn tốt chứ sao!".

Nhưng trong thế giới quan nguyên sơ của đứa trẻ, chiếc bánh gãy là cả một sự sụp đổ về tính trật tự. Tôn trọng con trong khoảnh khắc ấy hoàn toàn không phải là mua ngay một chiếc bánh mới để dỗ dành mà là không gạt phắt sự vô lý đó đi. Đó là khi bạn chấp nhận quỳ gối xuống, nhìn vào mắt con và công nhận "Con đang thấy hụt hẫng lắm đúng không? Mẹ hiểu, chiếc bánh không còn lành lặn như con mong muốn nữa". Tôn trọng là trao cho con quyền được buồn, được giận, được hụt hẫng mà không bị dán nhãn là "ẩm ương" hay "mít ướt".

Tôn trọng ranh giới cơ thể và khoảng không riêng tư

Có một sự thật vừa buồn cười vừa xót xa: trẻ em là nhóm sinh thể duy nhất trên hành tinh này mà người lạ có thể thản nhiên đến véo má, ôm sát, hôn hít hay bắt phải "khoanh tay chào bác đi" ngay cả khi con đang co rúm người lại vì sợ hãi. Nếu một người xa lạ tiến lại gần và ôm chầm lấy bạn trên đường, bạn sẽ gọi đó là sự quấy rối nhưng khi điều đó xảy ra với một đứa trẻ, chúng ta lại gọi đó là "sự thân thiện" và ép con phải đón nhận.

Việc ép buộc trẻ em phải phục tùng các đụng chạm thể xác hay tước đoạt quyền riêng tư từ sớm chính là mầm mống phá hủy ranh giới cá nhân của trẻ. Tôn trọng một đứa trẻ là khi bạn dạy con biết rằng cơ thể con thuộc về chính con. Đó là khi bạn không ép con phải ôm một người con chưa thấy an toàn, là khi bạn gõ cửa phòng con trước khi bước vào, là khi bạn không biến những câu chuyện xấu hổ hay những nốt mụn tuổi dậy thì của con thành đề tài tán dóc vui vẻ trên bàn nhậu của người lớn.

Một đứa trẻ chỉ có thể học cách tôn trọng bản thân và thiết lập ranh giới bảo vệ mình ngoài xã hội khi con được đối xử như một chủ thể có quyền tự chủ ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Tôn trọng tốc độ lớn lên của một mầm cây

Mỗi đứa trẻ mang một chiếc đồng hồ sinh học với nhịp đập hoàn toàn riêng biệt. Có đứa trẻ cất tiếng nói sớm như một đài phát thanh nhưng cũng có đứa trẻ lầm lì quan sát thế giới đến tận 3 tuổi mới thốt ra từ đầu tiên. Có đứa nhanh nhạy với những con số nhưng cũng có đứa mất cả buổi tối chỉ để ngơ ngác nhìn một chiếc lá rụng ngoài hiên.

Bi kịch của sự thiếu tôn trọng thường bắt đầu từ những phép so sánh tưởng như vô hại "Nhìn con nhà người ta kìa!". Khi chúng ta liên tục kéo con vào những cuộc đua vô hình, chúng ta đang gửi đi một thông điệp cay đắng "Con chỉ đáng giá khi con giống một ai đó".

Tôn trọng một đứa trẻ là khi bạn nhìn con như một mầm cây độc bản, chứ không phải một chậu cây cảnh cần phải cắt tỉa cho giống mẫu số chung. Đó là khi bạn kiên nhẫn chờ đợi con tự buộc xong dây giày dù mất đến 5 phút, thay vì sốt ruột giật lấy làm hộ vì "vội lắm rồi". Đó là khi bạn dũng cảm chấp nhận những cú vấp ngã, những điểm số chưa như ý của con với một nụ cười bao dung, vì bạn hiểu rằng sự trưởng thành là một quãng đường dài chứ không phải một trận chạy nước rút.

Nhìn thấy một con người trọn vẹn dưới hình hài bé nhỏ

Tôn trọng một đứa trẻ, suy cho cùng, không phải là một kỹ năng nuôi dạy con cầu kỳ hay một mớ lý thuyết xa xỉ. Đó đơn giản là một thái độ sống của người lớn: nhìn thấy một tâm hồn trọn vẹn, một nhân cách bình đẳng đằng sau chiếc áo size XS và đôi bàn tay nhỏ xíu.

Sẽ có những ngày con vô tình làm vỡ chiếc bình hoa đắt tiền, có những lúc con đứng lì giữa siêu thị đòi mua món đồ chơi ngớ ngẩn hay có những buổi chiều con nhìn bạn bằng đôi mắt bướng bỉnh phản kháng. Những lúc ấy, thay vì dùng quyền lực của người lớn để đè bẹp, bạn hãy thử hít một hơi thật sâu, chậm lại một nhịp và nhớ rằng đứa trẻ ấy không phải được sinh ra để hoàn thành những giấc mơ dở dang hay hầu hạ cảm xúc của chúng ta.

Khoảnh khắc bạn cúi xuống ngang tầm mắt của con, lắng nghe những điều vụn vặt bằng sự trân trọng chân thành nhất, bạn không chỉ đang nuôi dưỡng một đứa trẻ biết tự trọng và giàu lòng thấu cảm mà bạn cũng đang chữa lành cho chính đứa trẻ từng bị tổn thương bên trong mình – đứa trẻ năm xưa có thể cũng từng khao khát được người lớn nhìn nhận, chỉ một lần thôi, như một con người trưởng thành và trọn vẹn.