Trẻ có thật sự biết đồng cảm không?

Trong cuộc sống thường ngày, không ít lần chúng ta chứng kiến những khoảnh khắc rất đỗi ngọt ngào: Đứa trẻ hai tuổi vội vã mang chiếc gấu bông yêu thích đến ấn vào tay khi thấy mẹ thở dài mệt mỏi, hay một bé mầm non bối rối òa khóc theo khi thấy bạn bên cạnh bị ngã trầy gối. Nhưng ngược lại, cũng chính đứa trẻ đó chỉ vài tiếng sau lại có thể thản nhiên giật phắt đồ chơi trên tay bạn mà không một chút đắn đo. Những phản ứng trái ngược ấy khiến nhiều cha mẹ không khỏi hoài nghi: Rốt cuộc, trẻ con thực sự sở hữu lòng đồng cảm tự nhiên, hay đó chỉ là những hành vi bắt chước bản năng của người lớn?

Nghiên cứu từ tâm lý học phát triển và thần kinh học hiện đại đã mang đến một câu trả lời thỏa đáng: Trẻ em hoàn toàn có khả năng đồng cảm, thậm chí khả năng này đã được "cài đặt" sẵn trong bộ não từ khi chúng mới chào đời. Tuy nhiên, sự đồng cảm ở trẻ không phải là một phẩm chất hoàn chỉnh ngay lập tức mà là một hành trình tiến hóa phức tạp từ bản năng sinh học thô sơ cho đến sự thấu hiểu tinh tế về mặt nhận thức.

Mầm mống sinh học và hạt giống cảm xúc đầu đời

Sự đồng cảm không đợi đến khi trẻ biết nói mới xuất hiện mà đã âm thầm cựa quậy ngay từ những tháng đầu đời dưới dạng sự lây truyền cảm xúc (Emotional Contagion). Mọi cha mẹ hẳn đều quen thuộc với hiện tượng một em bé trong phòng sinh khóc lên thì lập tức kéo theo cả phòng sơ sinh cùng khóc theo. Các nhà khoa học khẳng định đây không phải là một sự tình cờ mà là cơ chế sinh tồn nguyên thủy được điều khiển bởi hệ thống "tế bào thần kinh phản chiếu" (Mirror Neurons) trong bộ não con người.

Đến khoảng 18 đến 24 tháng tuổi, khi đứa trẻ bắt đầu nhận thức được sự tồn tại độc lập của bản thân, mầm mống đồng cảm bắt đầu biến chuyển thành hành vi chia sẻ. Đứa trẻ nhận ra nỗi đau của người khác và muốn làm điều gì đó để xoa dịu. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, sự đồng cảm vẫn mang tính vị kỷ nhẹ nhàng: Trẻ sẽ dỗ dành mẹ bằng chiếc kẹo hay món đồ chơi mà chính chúng yêu thích vì chúng tin rằng điều làm mình vui cũng sẽ làm người khác vui.

Rào cản từ chiếc hộp "Thuyết tâm trí" và sự kiên nhẫn của não bộ

Nếu trẻ đã có sẵn hạt giống đồng cảm, tại sao đôi khi chúng lại tỏ ra vô cùng ích kỷ và "tàn nhẫn"? Đằng sau những hành vi có vẻ thiếu đồng cảm ấy không phải là sự độc ác bẩm sinh mà là do bộ não của trẻ chưa phát triển hoàn thiện một năng lực nhận thức quan trọng gọi là Thuyết tâm trí (Theory of Mind) - đây là khả năng hiểu rằng người khác có những suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin và mong muốn hoàn toàn khác biệt với mình.

Trước 4 hoặc 5 tuổi, thùy trán của trẻ – nơi chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, lập kế hoạch và đặt mình vào vị trí của người khác – vẫn đang trong quá trình sơ khai. Một đứa trẻ đẩy bạn để giành xích đu không phải vì nó muốn làm bạn đau mà đơn giản vì mong muốn được chơi của nó tại thời điểm đó quá lớn, đè bẹp khả năng nhận thức về cảm xúc của bạn. Việc đòi hỏi một đứa trẻ mầm non luôn luôn biết thấu hiểu và nhường nhói cũng phi lý như việc bắt một đứa trẻ chưa biết đi phải chạy việt dã.

Làm rộng môi trường trải nghiệm để hạt giống thấu hiểu nảy mầm

Khả năng đồng cảm bẩm sinh giống như một mầm cây nhỏ, nó có thể lớn lên thành cây cổ thụ vững chãi hoặc bị mai một dần tùy thuộc vào môi trường nuôi dưỡng. Một nghiên cứu kéo dài của Đại học Harvard thuộc dự án Making Caring Common cho thấy, những đứa trẻ lớn lên trong môi trường được cha mẹ gọi tên cảm xúc và khuyến khích quan sát thế giới xung quanh sẽ sở hữu chỉ số EQ và năng lực thấu hiểu cao vượt trội.

Thay vì gán nhãn hay trách phạt khi con có hành vi vô tâm, cha mẹ có thể giúp con mở rộng năng lực đồng cảm thông qua việc phiên dịch cảm xúc. Khi thấy một bạn nhỏ khác đang khóc ở công viên, thay vì bỏ đi, hãy nhẹ nhàng hỏi con rằng "Con nhìn kìa, bạn đang khóc đấy. Con đoán xem vì sao bạn lại buồn? Nếu là con bị rơi mất kem như bạn, con sẽ cảm thấy thế nào?". Những câu hỏi gợi mở ấy chính là cây cầu nối giúp trẻ bước ra khỏi góc nhìn cá nhân để bước vào thế giới cảm xúc của người khác.

Tấm gương phản chiếu từ tình yêu thương không điều kiện

Đứa trẻ không thể trao đi thứ mà bản thân chúng chưa từng được nhận. Bài học về sự đồng cảm sâu sắc nhất không đến từ những lời giáo huấn đạo đức hay sách vở mà đến từ chính cách cha mẹ đối xử với con mỗi ngày.

Khi một đứa trẻ phạm lỗi, bị điểm kém hay nổi cơn thịnh nộ, nếu thứ con nhận được là sự lắng nghe, ôm ấp và thấu hiểu từ cha mẹ thay vì những lời mắng chửi tàn nhẫn, con sẽ học được cách đối xử tương tự với thế giới xung quanh.

Trẻ em hoàn toàn biết đồng cảm nhưng đó là một thứ năng lực cần thời gian để rèn giũa và không gian để thử nghiệm. Sự bao dung của cha mẹ trước những va vấp về cảm xúc của con chính là mảnh đất màu mỡ nhất để hạt giống đồng cảm ấy cắm rễ sâu vào tâm hồn. Khi được tắm mát trong sự thấu hiểu của gia đình, đứa trẻ sẽ tự nhiên lớn lên với một trái tim biết ấm áp, biết rung cảm và biết yêu thương con người một cách chân thành nhất.