Vì sao cha mẹ hay so sánh con?

Sáng thứ Hai, bạn cầm bảng điểm 8 rưỡi của con về nhà với niềm hân hoan vô bờ bến, định bụng chiều nay sẽ thưởng cho nó một bữa ra trò thì chỉ 5 phút sau, thế giới hoàn toàn sụp đổ trước mắt khi bạn nghe tin con bác Hàng Xóm vừa rinh về điểm 10 tròn trịa, kèm theo giải Nhất học sinh giỏi cấp trường. Ngay lập tức, một câu nói kinh điển phát ra hoàn toàn theo bản năng tự nhiên, đó là "Xem con nhà người ta kia kìa!".

So sánh con cái dường như đã trở thành một "môn thể thao truyền thống" được lưu truyền qua nhiều thế hệ phụ huynh. Đó là phản ứng nhanh như chớp mà bất kỳ ai làm cha mẹ cũng từng ít nhất một lần vướng phải. Nhưng rốt cuộc, điều gì đã biến những người cha, người mẹ hết mực yêu thương con lại thành những "trọng tài" suốt ngày mang con ra cân đo đong đếm?

Nỗi sợ tụt lại phía sau trong cuộc đua không hồi kết

Động cơ lớn nhất đằng sau mỗi câu so sánh thường không xuất phát từ sự ghét bỏ mà đến từ nỗi sợ. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà áp lực thành tích phủ sóng khắp mọi nơi. Lướt Facebook hay TikTok, bạn thấy con người ta thi IELTS 8.0 từ cấp 1, giải toán quốc tế từ cấp 2, lại còn biết đánh đàn piano chuẩn như nghệ sĩ. Quay sang nhìn con mình vẫn đang chật vật gấp cái chăn, xỏ ngược đôi tất hay mải mê đuổi bắt con thằn lằn ngoài hiên, tim bạn hẫng đi một nhịp.

Tâm lý học gọi đây là hội chứng FOMO (Fear Of Missing Out) phiên bản phụ huynh. Cha mẹ luôn sợ con mình thiếu hụt một kỹ năng nào đó, sợ con bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua vào đời vốn đã quá khốc liệt. Và thế là, nhân vật huyền thoại "con nhà người ta" vô tình trở thành một thước đo chuẩn mực, một tấm gương phản chiếu mọi nỗi bất an của chính phụ huynh. Chúng ta so sánh không phải vì con kém cỏi mà vì chính chúng ta đang quá lo lắng và mệt mỏi trước áp lực xã hội.

Ảo tưởng về một liều thuốc kích thích miễn phí

Nhiều cha mẹ vẫn giữ một niềm tin sắt đá rằng việc khen con nhà người ta sẽ tạo ra một cú huých tâm lý mạnh mẽ, kích thích tinh thần để con lấy đó làm động lực vươn lên. "Nói thế cho nó biết phấn đấu chứ khen nhiều nó lại phổng mũi rồi tự mãn!" – đây là tư duy cực kỳ phổ biến của thế hệ đi trước.

Tuy nhiên, cuộc thử nghiệm tâm lý này thường đi sai hướng một cách trầm trọng. Trong mắt một đứa trẻ, câu nói "Sao con không ngoan như bạn A?" hiếm khi được dịch thành "Hãy cố gắng lên con nhé, cha mẹ tin con làm được". Bộ não trẻ thơ sẽ tự động phiên dịch câu đó thành "Cha mẹ thích bạn A hơn và mình chỉ là một phiên bản lỗi làm cha mẹ thất vọng". Thay vì tạo ra động lực tiến bước, việc so sánh liên tục chỉ tích tụ sự ấm ức, kéo tụt lòng tự trọng và dần biến đứa trẻ thành một "chuyên gia chống đối" hoặc thu mình vào vỏ ốc.

Bẫy định kiến và thói quen nhìn cỏ nhà bên luôn xanh hơn

Một lý do rất thực tế khác là người lớn chúng ta rất hay mắc bẫy thiên vị thông tin. Bạn chỉ nhìn thấy bạn A biểu diễn piano lộng lẫy trên sân khấu nhưng không nhìn thấy cảnh bố mẹ bạn ấy phải vật lộn, gắt gỏng mỗi tối để giục con vào bàn tập. Bạn nhìn thấy con nhà người ta học giỏi toán giải quốc gia nhưng lại quên mất con nhà mình vô cùng ấm áp, biết chủ động rót nước cho bố mẹ khi thấy cha mẹ đi làm về mệt mỏi.

Chúng ta có xu hướng lấy điểm mạnh nhất, lấp lánh nhất của con người ta để đè lên điểm yếu nhất, chưa hoàn thiện của con mình. Sự so sánh khập khiễng này giống như việc bắt một con cá phải thi leo cây với một con khỉ, rồi thở dài thất vọng vì sao con cá mãi không leo tới ngọn. Mỗi đứa trẻ sinh ra đều có một biểu đồ năng lực khác nhau nhưng cha mẹ lại thường dùng chung một thước đo của đám đông để đánh giá.

Áp lực gỡ gạc lại tuổi trẻ của chính cha mẹ

Đôi khi, hình ảnh đứa trẻ lại trở thành nơi gửi gắm những giấc mơ dở dang của chính người lớn. Ngày xưa cha mẹ chưa từng được học chuyên, chưa từng được đứng top đầu của lớp nên bây giờ vô tình đặt kỳ vọng đó lên vai con. Khi thấy con không đạt được đỉnh cao như mình mong muốn, còn con người ta lại làm được, sự hụt hẫng xuất hiện. Việc so sánh lúc này vô tình trở thành một cách để cha mẹ bộc lộ sự tiếc nuối và giải tỏa áp lực cá nhân.

Lời giải cho bài toán “Con nhà người ta”

Thực ra, ngừng so sánh không có nghĩa là ngừng kỳ vọng hay mặc kệ sự phát triển của con. Vấn đề chỉ đơn giản là thay đổi góc nhìn và phương pháp. Thay vì lấy một đứa trẻ xa lạ làm cột mốc để so sánh với con, hãy lấy chính con của ngày hôm qua làm điểm tựa để ghi nhận.

Mỗi đứa trẻ là một mảnh ghép độc bản với tốc độ phát triển hoàn toàn khác nhau. Có hạt giống nảy mầm sau một đêm nhưng cũng có những cây cổ thụ mất nhiều năm chỉ để cắm sâu bộ rễ xuống lòng đất trước khi vươn cao đón nắng. Lần tới, nếu cơn thèm so sánh có trót dâng lên đến cổ, hãy hít một hơi thật sâu và tự nhắc mình: Con nhà người ta có giỏi giang hay xuất sắc thế nào thì cũng đâu có chạy lại ôm cổ, bóp vai và nấu cho mình bát mì lúc lưng đau bằng đứa trẻ dễ thương đang đứng ngay trước mặt này!