Giá trị sống Khoan dung là gì? Dạy trẻ chấp nhận khác biệt và tha thứ

Khoan dung là cởi mở với những người khác mình, trân trọng sự khác biệt và biết tha thứ khi ai đó (kể cả chính mình) mắc lỗi. Một đứa trẻ khoan dung không nhất thiết phải đồng ý với mọi người, nhưng con không chế giễu, không xa lánh ai chỉ vì họ có giọng nói, ngoại hình, sở thích hay cách sống khác mình.

Khoan dung là một trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Chương trình coi khoan dung là con đường dẫn đến hòa bình, và nhận định rằng sự thiếu khoan dung thường bắt nguồn từ nỗi sợ và sự thiếu hiểu biết.

Khoan dung là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ 3–7 tuổi: mỗi người là duy nhất và đều có điều quý giá để chia sẻ. Khoan dung là chào đón người khác và thấy sự khác nhau là thú vị. Khoan dung cũng là tha thứ cho bạn khi bạn lỡ làm sai, và tha thứ cho mình khi mình mắc lỗi.
• Với trẻ 8–14 tuổi: khoan dung là sẵn lòng tìm hiểu và trân trọng văn hóa, suy nghĩ của người khác. Người khoan dung nhìn thấy điều tốt ở người khác và ở các tình huống. Khoan dung cũng giúp ta bỏ qua những phiền toái nhỏ hằng ngày thay vì mang chúng theo mãi.

Câu dễ nhớ cho con: "Bạn khác mình không có nghĩa là bạn sai."

Vì sao trẻ dễ bài xích điều khác lạ?

Trẻ nhỏ học về thế giới bằng cách chia mọi thứ thành nhóm: giống mình và không giống mình. Điều lạ thường gây tò mò, nhưng cũng có thể gây khó chịu hoặc sợ. Khi trẻ nghe người lớn bình luận tiêu cực về một nhóm người, nỗi sợ đó dễ biến thành định kiến.

Tin tốt là cách chữa trị cho nỗi sợ là sự hiểu biết. Trẻ càng được tiếp xúc, được giải thích và được đặt câu hỏi về sự khác biệt, con càng ít bài xích. Bài Nếu ai cũng giống nhau thì thế giới có vui không? là một câu hỏi hay để mở đầu cuộc trò chuyện với con.

Khoan dung có phải là dễ dãi, chấp nhận mọi thứ?

Không. Đây là điểm cha mẹ nên giải thích rõ cho con, nhất là trẻ từ 8 tuổi:

• Khoan dung là chấp nhận sự khác biệt về con người: ngoại hình, quê quán, sở thích, ý kiến, hoàn cảnh.
• Khoan dung không có nghĩa là chấp nhận hành vi làm hại người khác. Con vẫn cần nói "không" với bắt nạt, gian lận hay bạo lực.
• Tha thứ không có nghĩa là quên. Con có thể tha thứ cho bạn đã làm mình buồn, đồng thời vẫn nói rõ điều mình không muốn bạn lặp lại.

Nói cách khác: khoan dung với con người, nhưng rõ ràng với hành vi.

Cách dạy trẻ khoan dung tại nhà

1. Cẩn trọng với lời bình luận của người lớn. Những câu như "người vùng đó thế này", "con gái thì không nên…" trẻ nghe và ghi nhớ rất lâu.
2. Trả lời câu hỏi về khác biệt một cách bình thản. Khi con chỉ một bạn ngồi xe lăn và hỏi, đừng vội suỵt. Hãy trả lời ngắn gọn, trung thực, rồi chỉ ra điểm chung: "Bạn ấy cũng thích vẽ như con đấy."
3. Đọc sách, xem phim về những nền văn hóa khác. Truyện cổ tích các nước, món ăn các vùng miền, các lễ hội khác nhau là những cánh cửa thú vị.
4. Làm mẫu cách tha thứ. Khi người lớn trong nhà mắc lỗi với nhau, hãy cho con thấy cách xin lỗi và tha thứ diễn ra như thế nào.
5. Dạy con "buông" những phiền toái nhỏ. Bạn lỡ va vào mình, em làm rơi bút của mình: không phải chuyện gì cũng cần trả đũa. Có thể nói "Không sao đâu" và tiếp tục chơi.

5 hoạt động giúp con thực hành khoan dung

1. Vườn hoa khác biệt (3–7 tuổi)

Cùng con vẽ một khu vườn có thật nhiều loại hoa khác màu, khác hình. Hỏi con: "Nếu vườn chỉ có một loại hoa thì có đẹp bằng không?" Rồi nói về các bạn trong lớp: mỗi bạn như một bông hoa khác nhau.

2. "Một ngày ở nơi khác" (6–12 tuổi)

Chọn một tỉnh thành hoặc một quốc gia, cùng con tìm hiểu món ăn, trang phục, trò chơi trẻ em ở đó. Nếu được, nấu thử một món.

3. Đổi giày (8–14 tuổi)

Kể một tình huống mâu thuẫn và yêu cầu con kể lại từ góc nhìn của người kia. Câu hỏi: "Nếu là bạn ấy, con sẽ cảm thấy gì?"

4. Hũ tha thứ (5–10 tuổi)

Khi con giận ai đó, con viết hoặc vẽ điều khiến mình buồn lên tờ giấy. Khi đã sẵn sàng tha thứ, con vò tờ giấy và bỏ vào hũ. Hành động cụ thể giúp trẻ hình dung việc "buông bỏ".

5. Tìm ba điều tốt (6–14 tuổi)

Khi con khó chịu với một bạn, thử thách con tìm ba điều tốt ở bạn ấy. Người khoan dung là người nhìn thấy điều tốt ở người khác.

Câu hỏi thường gặp

Con bị bạn trêu vì khác biệt thì nên dạy con khoan dung hay phản ứng?

Cả hai. Con cần biết rằng bị trêu chọc vì ngoại hình hay hoàn cảnh là không đúng, và con có quyền nói "Mình không thích bạn nói thế" hoặc báo với thầy cô. Khoan dung là thái độ với sự khác biệt, không phải là chịu đựng bắt nạt.

Làm sao dạy con tha thứ khi con còn rất giận?

Đừng ép con tha thứ ngay. Tha thứ cần thời gian và đến sau khi cảm xúc được lắng nghe. Hãy giúp con nói ra điều làm mình buồn trước, rồi mới hỏi con có muốn làm lành không.

Khoan dung khác tôn trọng như thế nào?

Tôn trọng là ghi nhận giá trị của mỗi người. Khoan dung là giữ được sự tôn trọng đó ngay cả khi người kia khác mình hoặc đã làm mình phiền lòng. Có thể xem khoan dung là tôn trọng trong những tình huống khó.

Lời kết

Trong một thế giới mà trẻ ngày càng tiếp xúc với nhiều kiểu người khác nhau, ở lớp học và cả trên mạng, khoan dung là kỹ năng giúp con kết bạn, học hỏi và sống bình yên. Xem thêm các giá trị liên quan: Tôn trọng, Hòa bình và bài tổng hợp 12 giá trị sống.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Tolerance – Reflection Points.
• UNESCO, International Day for Tolerance (16/11) và Tuyên bố về các nguyên tắc khoan dung năm 1995.
• Diane Tillman, Living Values Activities for Children Ages 8–14, Health Communications, 2000.