Giá trị sống Hòa bình là gì? Cách dạy trẻ giải quyết mâu thuẫn

Với trẻ em, hòa bình là cảm giác bình yên bên trong và khả năng chơi, nói chuyện với người khác mà không cần cãi vã hay đánh nhau. Hòa bình không chỉ là "không có chiến tranh". Nó bắt đầu từ việc mỗi đứa trẻ biết làm dịu cơn giận của mình và dùng lời nói để giải quyết bất đồng.

Hòa bình là giá trị đầu tiên trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Ý tưởng cốt lõi của chương trình rất giản dị: hòa bình của thế giới bắt đầu từ hòa bình trong mỗi người.

Hòa bình là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ 3–7 tuổi: hòa bình là khi trong lòng mình thấy yên, dễ chịu; là khi mọi người chơi với nhau mà không cãi nhau, không đánh nhau. Hòa bình đến khi mình nghĩ những điều tốt về bản thân và về bạn bè.
• Với trẻ 8–14 tuổi: hòa bình là sống hài hòa thay vì xung đột. Giữ được bình tĩnh khi bị trêu chọc cần cả sức mạnh lẫn lòng trắc ẩn. Ở quy mô lớn hơn, hòa bình được xây dựng bằng sự công bằng, chấp nhận khác biệt và giao tiếp cởi mở.

Một câu dễ nhớ cho con: "Hòa bình bắt đầu từ con, từ một phút con hít thở thật sâu trước khi nói."

Vì sao dạy trẻ về hòa bình lại quan trọng?

Mâu thuẫn là chuyện bình thường: tranh đồ chơi, không được chọn vào đội, bị bạn nói điều khó nghe. Điều quan trọng không phải là trẻ không bao giờ giận, mà là trẻ biết làm gì với cơn giận. Một đứa trẻ có kỹ năng giữ bình tĩnh và nói ra mong muốn của mình sẽ:

• Ít bị cuốn vào những trận cãi vã kéo dài với anh chị em, bạn bè.
• Dễ được bạn bè tin tưởng và muốn chơi cùng.
• Tập trung học tốt hơn vì không mang nhiều căng thẳng trong người.
• Có nền tảng để sau này làm việc nhóm và giải quyết bất đồng ở trường lớp, nơi làm việc.

Hòa bình bên trong: giúp con làm dịu cơn giận

Trẻ không thể giải quyết mâu thuẫn khi đang "sôi máu". Vì vậy bước đầu tiên của hòa bình là giúp con quay về trạng thái bình tĩnh. Một vài cách đơn giản:

1. Gọi tên cảm xúc. "Con đang rất giận vì em làm đổ tháp lego, đúng không?" Khi được gọi tên, cảm xúc thường dịu đi một chút. Bài Cơn giận muốn nói điều gì? giúp trẻ hiểu thêm về cảm xúc này.
2. Thở "ngửi hoa, thổi nến". Hít vào bằng mũi như đang ngửi một bông hoa, thở ra bằng miệng như thổi nến sinh nhật. Lặp lại 3–5 lần.
3. Góc bình yên. Một góc nhỏ trong nhà có gối, sách tranh, vài món đồ mềm, nơi con có thể tự đến khi cần bình tĩnh. Đây không phải nơi bị phạt mà là nơi con chọn đến.
4. Người lớn bình tĩnh trước. Trẻ "mượn" sự bình tĩnh của người lớn. Nếu cha mẹ quát lên, con khó có thể dịu xuống.

Cách dạy trẻ giải quyết mâu thuẫn bằng lời

Khi con đã bình tĩnh, cha mẹ có thể hướng dẫn con 4 bước giải quyết mâu thuẫn. Với trẻ nhỏ, cha mẹ làm "người dẫn chương trình"; trẻ lớn hơn có thể tự làm:

1. Mỗi người kể lại chuyện của mình, người kia lắng nghe không ngắt lời.
2. Nói cảm xúc và mong muốn bằng câu "Mình thấy… vì… Mình muốn…". Ví dụ: "Mình thấy buồn vì bạn lấy bút của mình không hỏi. Mình muốn bạn hỏi trước."
3. Cùng nghĩ ra vài cách giải quyết: thay phiên nhau, chia đôi, chơi chung, tìm món đồ khác.
4. Chọn một cách cả hai đều chấp nhận được và thử. Nếu không ổn, quay lại bước 3.

Khi anh chị em trong nhà hay cãi nhau

Mâu thuẫn giữa anh chị em là "phòng tập" hòa bình đầu tiên của trẻ. Một vài điều cha mẹ nên tránh:

• Tránh bắt người lớn hơn luôn phải nhường. Điều này dễ khiến con lớn thấy bất công và con nhỏ học cách dùng nước mắt để thắng. Bài Công bằng trong gia đình là gì? bàn kỹ hơn về chuyện này.
• Tránh so sánh "Sao em lại không biết nhường như chị?". So sánh làm mâu thuẫn sâu thêm.
• Tránh ép xin lỗi ngay lập tức. Một lời xin lỗi bị ép thường không thật lòng. Xem thêm Có nên ép con xin lỗi?

5 hoạt động giúp con thực hành hòa bình

1. Một phút im lặng (3–14 tuổi)

Mỗi tối, cả nhà ngồi yên một phút, nhắm mắt, nghe tiếng thở và âm thanh xung quanh. Sau đó mỗi người kể một điều khiến mình thấy bình yên trong ngày.

2. Bức tranh "Nơi bình yên của con" (4–8 tuổi)

Con vẽ một nơi khiến con thấy yên lòng: góc phòng, nhà bà, bãi biển. Khi con giận, cha mẹ có thể nhắc: "Mình thử nghĩ về nơi bình yên của con một chút nhé."

3. Đóng vai "giải quyết mâu thuẫn" (6–12 tuổi)

Dùng hai con thú bông hoặc hai nhân vật đóng vai tranh nhau một món đồ. Con giúp hai nhân vật đi qua 4 bước ở trên. Đóng vai với đồ chơi giúp trẻ luyện kỹ năng mà không bị cảm xúc thật chi phối.

4. Bánh xe lựa chọn (6–12 tuổi)

Cùng con làm một bánh xe giấy chia 6 phần, mỗi phần là một cách giải quyết: thay phiên, chia đôi, chơi chung, nói "dừng lại", đi chỗ khác chơi, nhờ người lớn. Khi có mâu thuẫn, con quay bánh xe để chọn cách thử.

5. Thư hòa bình (8–14 tuổi)

Sau một lần cãi nhau, con viết vài dòng cho người kia: điều con thấy, điều con mong và một đề nghị làm lành. Viết giúp con sắp xếp suy nghĩ tốt hơn khi nói trực tiếp còn khó.

Câu hỏi thường gặp

Con hay đánh bạn khi giận, phải làm sao?

Trước hết hãy dừng hành vi một cách dứt khoát nhưng bình tĩnh: "Mẹ không để con đánh bạn." Khi con đã dịu lại, giúp con gọi tên cảm xúc và tập một cách khác để thể hiện cơn giận, như nói "Mình không thích thế" hoặc đi ra chỗ khác. Nếu con thường xuyên không kiểm soát được, hãy trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Dạy con hòa bình có khiến con hiền quá, dễ bị bắt nạt không?

Không. Hòa bình không phải là nhẫn nhịn mọi thứ. Một đứa trẻ hiểu giá trị hòa bình vẫn biết nói "Dừng lại, mình không đồng ý", biết rời khỏi tình huống nguy hiểm và tìm người lớn giúp đỡ. Hòa bình là không dùng bạo lực, chứ không phải không bảo vệ bản thân.

Trẻ mấy tuổi có thể tự giải quyết mâu thuẫn?

Trẻ 3–5 tuổi cần người lớn hướng dẫn từng bước. Từ khoảng 6–8 tuổi, nhiều trẻ có thể tự áp dụng các bước đơn giản nếu được luyện tập thường xuyên. Trẻ lớn hơn có thể làm "người hòa giải" cho các em.

Lời kết

Hòa bình là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, nó cần được luyện tập mỗi ngày trong những chuyện rất nhỏ: một lần nhường lượt, một lần nói thay vì đánh, một phút ngồi yên trước khi trả lời. Hãy xem thêm các giá trị khác trong bài 12 giá trị sống theo UNESCO và giá trị gần gũi với hòa bình là Khoan dung.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Peace – Reflection Points.
• Living Values Education, About Us.
• Diane Tillman, Diana Hsu, Living Values Activities for Children Ages 3–7, Health Communications, 2000.