Công bằng trong gia đình là gì?

Trong tâm lý học gia đình và sự phát triển trẻ em, có một nhầm lẫn vô cùng phổ biến mà hầu như phụ huynh nào cũng từng mắc phải: đồng nhất công bằng với san bằng. Chúng ta tin rằng công bằng là phải chia đều mọi thứ thành những phần bằng nhau tuyệt đối – từ số phút được chơi iPad, số tiền mua quần áo, cho đến lượng thời gian và sự chú ý mà cha mẹ dành cho mỗi đứa trẻ.

Thế nhưng, nếu quan sát thực tế trong một gia đình có từ hai đứa trẻ trở lên, bạn sẽ sớm nhận ra rằng chiến lược "chia đều" ấy chưa bao giờ mang lại sự bình yên lâu dài. Đứa trẻ lớn sẽ cảm thấy ấm ức vì phải nhường nhịn, đứa trẻ nhỏ sẽ hằn học vì bị so sánh và cha mẹ thì kiệt sức trong vai trò của một vị trọng tài cầm cân nảy mực. Vậy rốt cuộc, bản chất thực sự của sự công bằng trong mái nhà là gì?

Bản chất của sự công bằng

Nhà tâm lý học lâm sàng nổi tiếng Adele Faber, đồng tác giả của cuốn sách kinh điển Nói sao cho trẻ chịu nghe, Nghe sao cho trẻ chịu nói, đã đưa ra một định nghĩa rất sâu sắc: Công bằng không phải là cho mỗi đứa trẻ những điều giống hệt nhau mà là đáp ứng đúng nhu cầu khác biệt của từng đứa trẻ.

Một ví dụ vô cùng đời thường nhưng lột tả trọn vẹn bản chất này, đó là: Nếu một đứa trẻ bị ngã trầy xước gối, bạn sẽ dán cho con một miếng băng cá nhân. Đứa trẻ thứ hai hoàn toàn khỏe mạnh chạy đến đòi "Con cũng muốn một miếng băng cá nhân cho công bằng!". Liệu một người làm cha mẹ tỉnh táo có dán miếng băng lên chiếc chân lành lặn của đứa trẻ thứ hai chỉ để đạt được sự "bằng nhau"? Rõ ràng là không. Đứa trẻ thứ nhất cần sự chăm sóc y tế, còn đứa trẻ thứ hai thực chất chỉ đang cần sự chú ý hoặc một cái ôm từ cha mẹ.

Trẻ em ở những độ tuổi khác nhau, có tính cách và thiên hướng khác nhau sẽ sở hữu những nhu cầu hoàn toàn riêng biệt. Đứa con hướng nội có thể cần một khoảng không gian yên tĩnh để đọc sách cùng cha mẹ, trong khi đứa con hướng ngoại lại cần cha mẹ ra sân bóng hò reo ủng hộ mình. Nếu cha mẹ cào bằng mọi thứ, chúng ta vô tình bỏ qua nét riêng biệt của từng con, khiến đứa trẻ cảm thấy mình chỉ là một bản sao trong danh sách "phân chia tài nguyên" của gia đình.

Cạm bẫy của việc đếm dòng tình yêu

Tiến sĩ Ross Greene, nhà tâm lý học trẻ em tại Đại học Y Harvard, từng chỉ ra rằng những cuộc xung đột nảy lửa giữa anh chị em trong nhà hiếm khi xuất phát từ bản thân chiếc bánh hay món đồ chơi mà xuất phát từ việc trẻ sử dụng những vật chất đó làm thước đo cho tình yêu của cha mẹ.

Khi cha mẹ cố gắng thực hiện sự công bằng bằng cách đếm từng món đồ, chia từng mẩu bánh, chúng ta đang vô tình huấn luyện cho trẻ thói quen "so kè". Trẻ sẽ luôn sống trong trạng thái đề phòng, liên tục giám sát xem anh/chị/em của mình có nhận được nhiều hơn mình một chút nào hay không.

Thay vì rơi vào cái bẫy so kè đó, cha mẹ hãy dịch chuyển sự tập trung từ định lượng sang định tính. Khi con phàn nàn "Tại sao anh lại được mua đôi giày đắt tiền hơn con?", thay vì cuống quít giải thích để chứng minh mình công bằng, bạn hãy nhẹ nhàng đi thẳng vào nhu cầu riêng của con "Đôi giày của anh dành cho việc đá bóng chuyên nghiệp, còn con đang cần một đôi giày thoáng mát để đi học hàng ngày đúng không? Chúng ta hãy cùng tìm đôi giày phù hợp nhất với đôi chân của con nhé!".

Công bằng là cho phép con được có những cảm xúc độc lập

Một khía cạnh công bằng quan trọng khác mà nhiều gia đình thường bỏ quên, đó là sự công bằng trong việc ghi nhận cảm xúc.

Trong nhiều gia đình, đứa trẻ ngoan ngoãn, dễ tính thường chịu nhiều thiệt thòi vì cha mẹ mặc định rằng "nó ngoan nên không sao đâu", còn toàn bộ sự kiên nhẫn và thời gian lại được dồn cho đứa trẻ bướng bỉnh, khó nuôi. Hoặc ngược lại, khi đứa trẻ lớn thể hiện sự tức giận với em, cha mẹ lập tức dập tắt bằng câu nói "Con là anh/chị, phải biết thương em chứ!".

Sự công bằng đích thực đòi hỏi cha mẹ phải tôn trọng bức tranh cảm xúc của từng đứa trẻ. Mỗi đứa trẻ đều có quyền được lắng nghe, được giận dữ, được thất vọng và được bày tỏ sự bất bình mà không sợ bị dán nhãn là "ích kỷ" hay "hư hỏng". Khi đứa trẻ cảm thấy tiếng nói và cảm xúc của mình được tôn trọng ngang hàng với các thành viên khác, con mới thực sự cảm nhận được sự an toàn và công bằng trong ngôi nhà của mình.

Xây dựng sự công bằng bằng sự kết nối độc bản

Sự công bằng trong gia đình không phải là một công thức toán học khô khan với các phép chia đều chằn chặn. Sự công bằng là cảm giác đứa trẻ biết rằng dù bản thân có khác biệt thế nào, dù nhu cầu của mình có riêng biệt ra sao, con vẫn luôn có một vị trí độc bản, không thể thay thế trong trái tim của cha mẹ.

Lần tới, khi các con tranh chấp về sự công bằng, bạn đừng vội đóng vai vị thẩm phán phân chia ranh giới. Hãy lắng nghe điều mà đứa trẻ thực sự đang khao khát đằng sau lời phàn nàn đó. Bởi vì suy cho cùng, thứ mà trẻ tìm kiếm chưa bao giờ là một nửa chiếc bánh bằng chằn chặn, mà là sự thấu hiểu trọn vẹn dành riêng cho chính bản thân mình.