Giá trị sống Khiêm tốn là gì? Dạy trẻ khiêm tốn mà không tự ti

Khiêm tốn là biết điểm mạnh của mình mà không cần khoe khoang, đồng thời luôn sẵn lòng học hỏi và nhìn thấy điểm mạnh của người khác. Một đứa trẻ khiêm tốn có thể nói "Con vẽ được bức này, con thấy vui" mà không cần thêm "đẹp nhất lớp". Khiêm tốn không phải là tự hạ thấp mình; nó đi cùng với lòng tự trọng.

Khiêm tốn là một trong 12 giá trị sống của chương trình Giáo dục giá trị sống (Living Values Education). Chương trình nhấn mạnh sự cân bằng: tự trọng giúp ta vững vàng bên trong, khiêm tốn giúp ta không cần kiểm soát hay hơn thua với người khác.

Khiêm tốn là gì, giải thích theo cách trẻ hiểu?

• Với trẻ 3–7 tuổi: khiêm tốn là thấy lòng mình nhẹ nhàng, biết mình có giá trị mà không cần khoe. Khiêm tốn là vẫn vui khi người khác đang nói, và kiên nhẫn chờ đến lượt mình.
• Với trẻ 8–14 tuổi: khiêm tốn là nhận ra điểm mạnh của mình mà không khoe khoang, giữ cho đầu óc luôn mở để học điều mới. Người khiêm tốn thấy được cả điểm mạnh của mình lẫn của người khác, và thường được nhiều người quý mến.

Câu dễ nhớ cho con: "Con giỏi một số việc, bạn giỏi một số việc khác, và ai cũng còn nhiều điều để học."

Khiêm tốn khác tự ti như thế nào?

Nhiều cha mẹ lo dạy con khiêm tốn sẽ khiến con rụt rè. Thực ra hai điều này rất khác nhau:

• Người khiêm tốn biết mình làm được gì, vui với thành quả của mình, nhưng không cần chứng minh mình hơn ai. Khi được khen, họ nói "Cảm ơn bạn".
• Người tự ti không tin mình làm được gì. Khi được khen, họ gạt đi "Có gì đâu, mình dở lắm". Đằng sau sự tự ti thường là nỗi sợ bị đánh giá.
• Người kiêu ngạo cần người khác thấy mình hơn. Họ khó chấp nhận khi thua và khó học hỏi từ người khác.

Điều thú vị là cả người tự ti và người kiêu ngạo đều đang thiếu một điểm tựa vững vàng bên trong. Vì vậy, nuôi dưỡng lòng tự trọng chính là nền tảng để trẻ khiêm tốn thật sự. Bài Mình thấy mình chẳng giỏi gì viết cho chính các bạn nhỏ đang có cảm giác ấy.

Vì sao khiêm tốn quan trọng với trẻ?

• Giúp con học tốt hơn. Đứa trẻ nghĩ "mình biết hết rồi" sẽ ngừng hỏi. Khiêm tốn giữ cho sự tò mò luôn sống.
• Giúp con dễ kết bạn. Bạn bè thích chơi với người biết khen người khác và không luôn muốn mình nổi bật.
• Giúp con chịu được thất bại. Khi không đặt nặng việc "phải hơn người", thua một trận hay điểm thấp một lần không làm con sụp đổ.

Cách dạy trẻ khiêm tốn tại nhà

1. Khen cụ thể, khen nỗ lực. "Con đã luyện bài đàn này cả tuần" giúp con thấy giá trị của mình đến từ cố gắng, không từ việc hơn người khác. Xem thêm Khen nhiều có luôn tốt?
2. Tránh so sánh con với bạn bè. So sánh dạy trẻ rằng giá trị của mình phụ thuộc vào việc hơn hay thua người khác.
3. Làm mẫu câu "Mẹ không biết, mình cùng tìm hiểu nhé". Khi cha mẹ thoải mái thừa nhận mình không biết, con hiểu rằng không biết là chuyện bình thường.
4. Dạy con nhận lời khen. Một câu "Cảm ơn bạn" là đủ, không cần chối, cũng không cần thêm "mình còn giỏi hơn thế".
5. Dạy con khen người khác. Sau một trận đấu, một buổi biểu diễn, hãy hỏi con: "Con thấy bạn nào làm tốt điều gì?"

5 hoạt động giúp con thực hành khiêm tốn

1. Chờ lượt (3–6 tuổi)

Các trò chơi bàn cờ, xếp hàng đơn giản giúp trẻ nhỏ luyện kiên nhẫn chờ đến lượt và vui khi người khác đang chơi.

2. "Hôm nay mình học được gì từ ai?" (5–14 tuổi)

Mỗi tối, mỗi người kể một điều mình học được từ người khác trong ngày, có thể từ bạn bè, em nhỏ hay một người lạ.

3. Đổi vai thầy trò (6–12 tuổi)

Để con dạy bố mẹ một điều con giỏi: một trò chơi, một bài hát, một mẹo trên máy tính. Sau đó bố mẹ dạy lại con một điều. Ai cũng vừa là thầy vừa là trò.

4. Bảng điểm mạnh của cả nhà (6–14 tuổi)

Mỗi người viết một điểm mạnh của từng thành viên khác. Trẻ học cách nhìn thấy và nói ra điểm mạnh của người khác một cách tự nhiên.

5. Kể về một lần thất bại (8–14 tuổi)

Cha mẹ kể về một lần mình thất bại và học được gì. Rồi mời con kể. Khiêm tốn lớn lên khi trẻ thấy thất bại là một phần của học hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Con hay khoe khoang, có phải là xấu?

Trẻ nhỏ khoe là bình thường; đó là cách con chia sẻ niềm vui và tìm sự công nhận. Cha mẹ chỉ cần giúp con chuyển từ "con giỏi hơn bạn" sang "con vui vì mình đã làm được".

Dạy khiêm tốn có làm con mất tự tin?

Không, nếu cha mẹ dạy đúng. Khiêm tốn thật sự đi cùng với tự trọng: con biết mình có giá trị, nên không cần chứng tỏ. Điều làm con mất tự tin là bị chê bai hoặc bị bắt "đừng có tự cao" mỗi khi con vui với thành quả.

Trẻ có nên nhận mình giỏi khi thực sự giỏi?

Có. Khiêm tốn không phải là nói dối về khả năng của mình. Con có thể nói "Con học toán khá tốt" một cách bình thản, và vẫn sẵn lòng giúp bạn hoặc học thêm từ người giỏi hơn.

Lời kết

Khiêm tốn giúp trẻ giữ được thứ quý giá nhất trong học tập: tâm thế của người học. Đứa trẻ khiêm tốn hỏi nhiều hơn, lắng nghe nhiều hơn và ít sợ sai hơn. Xem thêm các giá trị liên quan: Tôn trọng, Giản dị và bài tổng hợp 12 giá trị sống.

Nguồn tham khảo

• Living Values Education, Humility – Reflection Points.
• Living Values Education, About Us.
• Diane Tillman, Living Values Activities for Children Ages 8–14, Health Communications, 2000.