Khen Nhiều Có Luôn Tốt? Lời Khen Đúng Cách Mới Là Đôi Cánh Cho Con

Chiếc đĩa cơm được ăn sạch, một bức tranh tô màu ngổn ngang, hay chỉ là việc con tự xỏ xong đôi tất,... tất cả đều có thể trở thành lý do để các bậc phụ huynh tung ra những lời khen có cánh: "Con giỏi quá!", "Con xuất sắc nhất!", "Con của mẹ là thiên tài!". Chúng ta khen con bằng tất cả tình yêu thương với niềm tin ngây thơ rằng: Lời khen càng nhiều, con sẽ càng tự tin và phát triển tốt hơn.

Thế nhưng, có một sự thật khá đắng mà tâm lý học hiện đại đã chỉ ra: Lời khen giống như một loại gia vị. Dùng đúng lúc sẽ nâng tầm món ăn nhưng nếu lạm dụng vô tội vạ, nó sẽ biến thành một thứ "đường hóa học" làm tổn hại đến động lực nội tại của trẻ.

Nỗi Sợ Mang Tên "Cái Bẫy Của Sự Giỏi Giang"

Khi chúng ta liên tục dán lên người con những nhãn dán định kiến như "thông minh", "thiên tài", chúng ta vô tình đặt lên vai trẻ một tấm đai áp lực nặng nề.

Một nghiên cứu vô cùng nổi tiếng của Giáo sư Carol Dweck tại Đại học Stanford (Mỹ) đã chia các học sinh tiểu học thành hai nhóm sau khi hoàn thành một bài kiểm tra:

• Nhóm 1: Được khen về trí thông minh ("Con thật thông minh!").
• Nhóm 2: Được khen về sự nỗ lực ("Con đã rất cố gắng và chăm chỉ!").

Kết quả sau đó khiến nhiều người ngỡ ngàng. Khi được cho chọn thử thách tiếp theo, nhóm trẻ được khen "thông minh" có xu hướng chọn những bài tập dễ để đảm bảo mình luôn đúng và giữ vững danh hiệu "giỏi giang". Ngược lại, nhóm trẻ được khen "nỗ lực" lại hào hứng chọn những bài tập khó hơn để thử sức. Đáng lo ngại hơn, khi gặp bài toán khó không giải được, những đứa trẻ được khen thông minh nhanh chóng nản chí, lo sợ và nghi ngờ bản thân. Lời khen quá đà vô tình biến con thành "tù nhân" của thành tích, khiến trẻ sợ thất bại đến mức không dám bước ra khỏi vùng an toàn.

Khi Lời Khen Biến Thành "Chất Nghiện" Phụ Thuộc

Nhà tâm lý học giáo dục Alfie Kohn – tác giả cuốn sách nổi tiếng "Punished by Rewards" (Mức phạt bằng thưởng) – đã cảnh báo rằng: Lời khen rập khuôn thực chất là một hình thức kiểm soát bằng cảm xúc.

Khi trẻ làm điều gì đó chỉ để nghe câu "Con giỏi lắm", động lực bên trong của con đã bị thay thế hoàn toàn bằng sự công nhận từ bên ngoài. Trẻ không còn vẽ tranh vì niềm vui sáng tạo, không còn đọc sách vì sự tò mò mà làm chỉ để nhìn vào phản ứng của cha mẹ. Lâu dần, con mất đi khả năng tự đánh giá bản thân. Khi bước ra xã hội, một đứa trẻ "nghiện" lời khen sẽ luôn loay hoay tìm kiếm sự tán thưởng từ người khác, dễ bị tổn thương sụp đổ chỉ vì một lời chê bai hay sự phớt lờ từ đám đông.

Phân Biệt "Khen Định Giá" Và "Khen Tiến Trình"

Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta phải tiết kiệm đến mức keo kiệt những lời khích lệ với con. Điều quan trọng không nằm ở số lượng lời khen mà nằm ở cách thức chúng ta ghi nhận nỗ lực của trẻ.

• Khen định giá (Cần tránh): Tập trung vào kết quả, tố chất cố định hoặc dùng từ ngữ chung chung ("Con giỏi quá", "Bài vẽ đẹp nhất lớp", "Con đúng là thiên tài").
• Khen tiến trình (Nên dùng): Tập trung vào sự cố gắng, hành động cụ thể và chiến lược con đã dùng ("Mẹ thấy con đã kiên nhẫn ngồi vẽ suốt 1 tiếng", "Con đã thử lại nhiều lần cho đến khi lắp xong khối Lego này, tuyệt lắm!").

Khi bạn khen sự cố gắng, bạn dạy con hiểu rằng: Thành công đến từ quá trình rèn luyện và thất bại chỉ đơn giản là một tín hiệu để mình thử lại bằng cách khác. Đó mới là chìa khóa để hình thành Tư duy phát triển (Growth Mindset) ở trẻ.

Bỏ Bớt "Gia Vị", Thêm Vào Sự Hiện Diện

Để khen con một cách chân thành và có giá trị nhất, cha mẹ chỉ cần thực hành hai thay đổi nhỏ trong giao tiếp hằng ngày:

1. Mô tả thay vì dán nhãn: Thay vì bảo "Con ngoan quá", hãy mô tả chính xác những gì con làm: "Cảm ơn con đã chủ động cất đồ chơi vào hộp giúp mẹ, căn phòng nhìn gọn gàng hẳn!".
2. Hỏi về cảm xúc của con: Thay vì ban phát lời khen như một người giám khảo, hãy kéo con về với cảm xúc nội tại: "Con tự làm xong bài toán khó này, con cảm thấy thế nào? Con có thấy tự hào về bản thân không?".

Con trẻ không cần những lời tâng bốc hoa mỹ để cảm thấy mình có giá trị. Thứ con cần nhất là sự ghi nhận chân thành và một người đồng hành biết nhìn thấy những nỗ lực thầm lặng của con mỗi ngày. Lần tới khi thấy con đạt được một thành quả nhỏ, hãy bớt đi một câu "Con giỏi quá" và thêm vào một cái ôm cùng sự lắng nghe sâu sắc!