Giả định là gì?

Giả định (assumption) là điều chúng ta tạm coi là đúng để tiếp tục suy nghĩ, giải thích hoặc đưa ra kết luận, dù điều đó chưa được nói rõ hoặc chưa được kiểm chứng đầy đủ. Giả định xuất hiện trong hầu hết quá trình suy nghĩ; điều quan trọng là nhận ra mình đang giả định điều gì và kết luận sẽ thay đổi ra sao nếu giả định ấy không đúng.
Một người bạn đi ngang qua nhưng không chào. Bạn nghĩ: “Chắc bạn ấy đang giận mình.” Suy nghĩ này có vẻ xuất hiện rất tự nhiên. Bạn đã nhìn thấy một sự việc có thật: người bạn không chào. Nhưng để đi từ “không chào” đến “đang giận”, trong đầu bạn đã âm thầm thêm vào một điều: nếu bạn ấy không giận, bạn ấy sẽ chào mình như bình thường. Điều đó có thể đúng. Nhưng cũng có thể người bạn không nhìn thấy bạn, đang vội, mải suy nghĩ hoặc vừa nhận được một tin khiến họ mất tập trung. Phần được thêm vào giữa những gì chúng ta biết và điều chúng ta kết luận chính là nơi giả định thường xuất hiện.

Giả định là điều chúng ta tạm coi là đúng.
Hiểu đơn giản, giả định là một điều được chấp nhận hoặc tạm coi là đúng để chúng ta có thể tiếp tục suy nghĩ, dù nó chưa được kiểm tra đầy đủ.
Giả sử một giáo viên thấy một học sinh liên tục nhìn xuống dưới bàn và nghĩ: “Em ấy đang dùng điện thoại.” Giáo viên thực sự nhìn thấy học sinh cúi xuống, nhưng chưa nhìn thấy chiếc điện thoại. Kết luận được hình thành bằng cách kết hợp điều đã quan sát với một khả năng được ngầm chấp nhận: học sinh cúi xuống dưới bàn như vậy có lẽ vì đang nhìn điện thoại.
Hoặc khi một người nói: “Lan đạt điểm cao như vậy chắc phải học rất nhiều”, họ biết Lan đạt điểm cao nhưng không trực tiếp biết Lan đã dành bao nhiêu thời gian để học. Suy nghĩ này dựa vào một mối liên hệ mà người nói đang coi là hợp lý: điểm cao thường đến từ việc học nhiều.
Chúng ta làm điều này liên tục bởi không thể lúc nào cũng có đầy đủ thông tin. Khi nghe tiếng động ngoài cửa, ta đoán có người đến. Khi thấy trời nhiều mây đen, ta nghĩ có thể sắp mưa. Khi một người thường xuyên đến đúng giờ bỗng đến muộn, ta đoán có chuyện xảy ra trên đường. Những giả định như vậy giúp chúng ta nhanh chóng hiểu tình huống và quyết định mình nên làm gì tiếp theo.
Rắc rối sẽ xuất hiện khi một điều được tạm coi là đúng lại dần được đối xử như một điều đã biết chắc là đúng.

Giả định thường nằm ở khoảng trống giữa thông tin và kết luận.
Có một cách khá hữu ích để phát hiện giả định: tìm xem chúng ta đã thêm điều gì vào những gì mình thực sự biết.
Ví dụ, Minh gửi tin nhắn cho An nhưng nhiều giờ sau An vẫn chưa trả lời. Minh kết luận: “An đang cố tình lờ mình đi”. Điều Minh biết là An chưa trả lời tin nhắn. Điều Minh kết luận là An cố tình không trả lời. Nhưng từ dữ kiện đầu tiên chưa thể tự động đi đến kết luận thứ hai. Minh đã phải thêm một điều gì đó ở giữa, chẳng hạn: “An đã nhìn thấy tin nhắn và có thời gian trả lời nhưng quyết định không trả lời”. Nếu điều này đúng, kết luận của Minh có thêm cơ sở. Nhưng nếu An chưa nhìn thấy điện thoại thì toàn bộ cách hiểu tình huống sẽ thay đổi.
Bởi vậy, để kiểm tra suy nghĩ của mình ta cần hỏi: “Trong điều mình vừa kết luận, phần nào mình thực sự biết và phần nào mình đã tự thêm vào?”. Câu hỏi này đặc biệt quan trọng vì giả định thường không tạo cảm giác giống như chúng ta đang “đoán”. Khi một cách giải thích xuất hiện quá nhanh và quá hợp với những gì mình đang cảm thấy, nó rất dễ được trải nghiệm như một sự thật.
“Mẹ không cho mình đi chơi vì mẹ không tin mình”; “Bạn ấy được chọn vì giáo viên thiên vị”; “Mình làm không tốt lần này vì mình không có năng khiếu”. Có thể một trong những kết luận trên là đúng. Nhưng trước khi biết điều đó, mỗi câu đều chứa những phần cần được kiểm tra thêm.

Giả định không phải lúc nào cũng có vấn đề.
Nếu phải kiểm chứng mọi thứ trước khi hành động, cuộc sống sẽ trở nên gần như bất khả thi. Chúng ta luôn phải dựa vào một số giả định.
Khi đến trường vào một ngày học bình thường, học sinh giả định trường vẫn mở. Khi đặt một cuốn sách lên bàn, ta giả định chiếc bàn sẽ không bất ngờ sập xuống. Khi hỏi ai đó một câu, ta thường giả định họ có thể nghe và hiểu ngôn ngữ mình đang sử dụng. Phần lớn những giả định ấy hợp lý đến mức chúng ta không cần dừng lại kiểm tra.
Ngay cả trong khoa học hay toán học, giả định cũng có vai trò quan trọng, chúng ta có thể bắt đầu bằng việc giả sử một điều kiện nào đó đúng rồi xem điều gì sẽ xảy ra từ đó. Một giả định được nói rõ thậm chí còn giúp suy nghĩ chính xác hơn, bởi mọi người đều biết kết luận đang được xây dựng trong điều kiện nào.
Lúc này rắc rối thường xuất hiện khi một giả định ảnh hưởng mạnh đến kết luận nhưng lại không được nhận ra hoặc kiểm tra. Nếu một người nghĩ “Học sinh dùng điện thoại trong lớp đều không tập trung”, họ có thể nhìn mọi hành vi sử dụng điện thoại như bằng chứng của sự mất tập trung. Nhưng nếu học sinh đang dùng điện thoại để tra một khái niệm giáo viên vừa yêu cầu thì giả định ban đầu không còn phù hợp với tình huống ấy.
Vì thế, mục tiêu của tư duy phản biện không phải loại bỏ mọi giả định. Điều đó gần như không thể. Điều quan trọng hơn là biết giả định nào có thể tạm chấp nhận và giả định nào cần được đưa ra kiểm tra trước khi chúng ta dựa vào nó để đi xa hơn.

Một giả định có thể làm thay đổi cả cách chúng ta nhìn một tình huống.
Hãy tưởng tượng giáo viên bước vào lớp và thấy một chiếc bình hoa bị vỡ cạnh bàn của Nam, Nam đang đứng ngay bên cạnh. Nếu giáo viên nghĩ “Nam đứng gần nhất nên chắc Nam làm vỡ”, mọi hành động tiếp theo rất dễ đi theo cách hiểu đó: hỏi Nam tại sao làm vỡ, trách Nam bất cẩn hoặc yêu cầu Nam dọn. Nhưng “Nam đứng gần chiếc bình bị vỡ” là điều quan sát được; “Nam làm vỡ nó” vẫn là một kết luận. Ở giữa là giả định rằng người đứng gần nhất có khả năng là người gây ra sự việc. Chỉ cần thay đổi giả định, những cách giải thích khác lập tức xuất hiện. Có thể Nam nghe tiếng vỡ nên chạy tới. Có thể một người khác vừa rời khỏi đó. Có thể chiếc bình tự rơi vì bàn bị nghiêng.
Nhận diện giả định không có nghĩa chúng ta phải coi mọi khả năng là ngang nhau. Nếu có camera cho thấy Nam đẩy chiếc bình, ta có thêm bằng chứng để loại bỏ nhiều cách giải thích khác. Nhưng trước khi có những thông tin ấy, việc biết mình đang suy đoán giúp ta tránh biến một khả năng thành một lời buộc tội chắc chắn. Đây cũng là lý do giả định ảnh hưởng rất mạnh đến cách chúng ta nhìn người khác. Khi đã nghĩ một người “lười”, ta dễ giải thích việc họ chưa hoàn thành công việc như bằng chứng của sự lười biếng. Nếu biết người ấy đang phải chăm người thân bị ốm, cùng một hành vi có thể được hiểu hoàn toàn khác.

Làm sao nhận ra giả định của mình?
Giả định khó nhận ra chính vì khi đang sử dụng chúng, chúng thường có vẻ quá hiển nhiên để cần được nói thành lời.
Để xác định chúng, ta có thể thử hỏi: “Điều gì phải đúng thì mình mới nên dùng thông tin này để kết luận?”
Ví dụ: “Mai không mời mình đến sinh nhật, vậy Mai không coi mình là bạn thân.” Điều gì phải đúng để kết luận này đứng vững? Có lẽ ta đang giả định rằng nếu Mai coi mình là bạn thân thì Mai chắc chắn sẽ mời mình. Nhưng nếu bữa tiệc chỉ dành cho gia đình, số khách bị giới hạn hoặc Mai không phải người quyết định danh sách khách thì sao?
Một cách khác là cố tình tìm thêm một lời giải thích cho cùng một sự việc. Nếu trẻ nói “Bạn ấy không cho con chơi cùng vì bạn ấy ghét con”, người lớn có thể hỏi: “Ngoài việc bạn ấy ghét con, còn điều gì khác có thể giải thích chuyện đó không?” Chỉ cần tìm được một khả năng khác, trẻ đã bắt đầu nhận ra kết luận đầu tiên của mình đang dựa trên những điều chưa chắc chắn.
Ta cũng có thể hỏi thêm: “Nếu giả định này sai thì kết luận của mình có còn đứng vững không?” Nếu chỉ cần một giả định bị thay đổi mà toàn bộ kết luận sụp xuống, đó thường là dấu hiệu giả định ấy cần được xem xét kỹ.
Mục tiêu những câu hỏi này không nhằm khiến trẻ nghi ngờ tất cả mọi thứ, mà nó tạo ra một khoảng nhỏ giữa điều xảy ra và cách mình giải thích điều xảy ra. Chính khoảng nhỏ đó cho phép trẻ kiểm tra suy nghĩ trước khi phản ứng với nó.

Giả định có vai trò gì trong một lập luận?
Trong nhiều lập luận, một số cơ sở được nói rõ còn một số khác được mặc nhiên chấp nhận. Chẳng hạn: “Không nên cho trẻ chơi trò chơi điện tử vì trẻ cần dành thời gian cho những hoạt động có ích hơn.” Lập luận này không chỉ dựa vào điều được nói thành lời. Nó còn có thể dựa vào một giả định rằng chơi trò chơi điện tử không phải hoặc ít có khả năng là một hoạt động có ích. Nếu không chấp nhận giả định đó, sức nặng của lập luận sẽ thay đổi đáng kể.
Lúc này đưa giả định ra ánh sáng giúp cuộc thảo luận đi đúng vào nơi cần tranh luận. Thay vì hai người liên tục nói “Nên” và “Không nên”, họ có thể bắt đầu hỏi: “Thế nào là hoạt động có ích?”, “Trò chơi có thể mang lại lợi ích gì?”, “Lợi ích ấy có đủ để cân bằng với những rủi ro không?”. Nhiều bất đồng kéo dài không phải vì mọi người không có lý do, mà vì họ bắt đầu từ những điều khác nhau mà mỗi bên đều đang coi là hiển nhiên, khi những giả định ấy được nói ra, chúng ta mới có thể kiểm tra chúng.

Kết luận:
Giả định xuất hiện ở khắp nơi trong suy nghĩ, nó giúp chúng ta lấp những phần thông tin còn thiếu, dự đoán điều có thể xảy ra và nhanh chóng hình thành cách hiểu về một tình huống. Không có giả định, rất nhiều suy nghĩ thông thường sẽ trở nên chậm chạp hoặc không thể thực hiện. Nhưng chính vì giả định hoạt động âm thầm, chúng cũng dễ khiến ta tin rằng mình biết nhiều hơn những gì mình thực sự biết. Vì vậy, khi một kết luận có vẻ quá hiển nhiên, ta cần đặt câu hỏi: “Mình đã coi điều gì là đúng để có thể đi đến kết luận này?”