Câu hỏi mở và câu hỏi đóng khác nhau thế nào? Ví dụ và cách dùng với trẻ

Câu hỏi đóng là câu hỏi có thể trả lời bằng một từ hoặc một thông tin ngắn, như "có/không", một con số, một cái tên. Câu hỏi mở là câu hỏi mời người trả lời giải thích, kể lại hoặc nêu suy nghĩ của mình. "Hôm nay con có vui không?" là câu hỏi đóng. "Hôm nay điều gì làm con vui nhất?" là câu hỏi mở.

Cả hai loại câu hỏi đều có ích. Điều quan trọng là biết dùng loại nào vào lúc nào. Với trẻ em, sự khác biệt này có thể quyết định con trả lời "Bình thường ạ" hay kể cho cha mẹ nghe cả một câu chuyện.

Câu hỏi đóng là gì?

Câu hỏi đóng hướng tới một câu trả lời ngắn và cụ thể. Chúng thường bắt đầu bằng "có… không", "đã… chưa", "bao nhiêu", "ai", "ở đâu", "khi nào".

Ví dụ:

• Con đã làm bài tập chưa?
• Lớp con có bao nhiêu bạn?
• Con thích màu đỏ hay màu xanh?
• Hà Nội là thủ đô của Việt Nam, đúng không?

Khi nào nên dùng câu hỏi đóng: khi cần thông tin nhanh và chính xác, khi cần xác nhận, khi trẻ còn nhỏ hoặc đang mệt và cần trả lời đơn giản, khi cho trẻ lựa chọn giữa hai phương án.

Câu hỏi mở là gì?

Câu hỏi mở không có một câu trả lời đúng duy nhất. Chúng mời người trả lời suy nghĩ, giải thích, tưởng tượng hoặc chia sẻ cảm xúc. Câu hỏi mở thường bắt đầu bằng "như thế nào", "vì sao", "điều gì", "con nghĩ sao", "nếu… thì".

Ví dụ:

• Con đã làm bài tập này như thế nào?
• Vì sao con nghĩ nhân vật lại làm vậy?
• Nếu con là thầy giáo, con sẽ dạy bài này thế nào?
• Điều gì làm con thấy khó nhất hôm nay?

Khi nào nên dùng câu hỏi mở: khi muốn hiểu suy nghĩ, cảm xúc của trẻ; khi muốn trẻ tư duy sâu hơn; khi thảo luận một câu chuyện, một vấn đề; khi muốn bắt đầu một cuộc trò chuyện thật sự.

Bảng chuyển câu hỏi đóng thành câu hỏi mở

• "Hôm nay đi học có vui không?" → "Hôm nay ở lớp có chuyện gì vui?"
• "Con có hiểu bài không?" → "Con thử giảng lại cho mẹ phần con vừa học nhé?"
• "Con có thích truyện này không?" → "Đoạn nào trong truyện con nhớ nhất? Vì sao?"
• "Con có giận bạn không?" → "Lúc bạn nói vậy, con cảm thấy thế nào?"
• "Con làm xong chưa?" → "Con còn phần nào chưa làm và con định làm thế nào?"

Vì sao trẻ hay trả lời "Bình thường" hay "Không biết"?

Khi được hỏi "Hôm nay đi học thế nào?", nhiều trẻ chỉ đáp "Bình thường". Lý do thường không phải con không muốn kể, mà vì câu hỏi quá rộng: cả một ngày dài, con không biết bắt đầu từ đâu. Một câu hỏi mở nhưng cụ thể sẽ dễ trả lời hơn:

• "Hôm nay giờ ra chơi con chơi trò gì?"
• "Bạn nào hôm nay làm con cười?"
• "Nếu được chọn học lại một tiết hôm nay, con chọn tiết nào?"

Mẹo: hỏi vào lúc con thoải mái, như khi đang đi bộ, đang nấu ăn cùng nhau hay trước khi ngủ, thay vì ngay khi con vừa về đến nhà và còn mệt.

Câu hỏi mở và tư duy phản biện

Câu hỏi mở là công cụ chính của đối thoại Socrates và của phương pháp Triết học cho trẻ em. Những câu hỏi như "Làm sao con biết?", "Có trường hợp nào ngược lại không?", "Nếu vậy thì điều gì sẽ xảy ra?" giúp trẻ kiểm tra suy nghĩ của mình, tìm bằng chứng và nhìn vấn đề từ nhiều phía.

Viện Right Question Institute (Mỹ) phát triển một kỹ thuật dạy học sinh tự đặt câu hỏi gọi là Question Formulation Technique. Một bước trong kỹ thuật này là học sinh tự phân loại câu hỏi của mình thành mở và đóng, rồi tập chuyển một câu từ loại này sang loại kia. Bài tập đơn giản này giúp học sinh nhận ra mỗi loại câu hỏi mở ra những câu trả lời khác nhau.

Trò chơi luyện đặt câu hỏi cho trẻ

1. Hộp bí ẩn (4–8 tuổi)

Đặt một đồ vật vào hộp kín. Con chỉ được hỏi câu hỏi đóng (có/không) để đoán đồ vật. Trò chơi giúp trẻ hiểu câu hỏi đóng hữu ích khi cần thu hẹp khả năng.

2. Phỏng vấn nhân vật (6–12 tuổi)

Sau khi đọc truyện, con đóng vai phóng viên phỏng vấn một nhân vật. Mỗi câu hỏi phải là câu hỏi mở. Cha mẹ đóng vai nhân vật trả lời.

3. Đổi câu hỏi (8–14 tuổi)

Cùng con viết 5 câu hỏi về một chủ đề (ví dụ: "Vì sao lá cây màu xanh?"). Đánh dấu câu nào mở, câu nào đóng. Sau đó đổi mỗi câu sang loại kia và thảo luận: câu nào giúp mình tìm hiểu được nhiều hơn?

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi mở có phải lúc nào cũng tốt hơn câu hỏi đóng?

Không. Câu hỏi đóng rất cần khi muốn thông tin nhanh, khi xác nhận, hoặc khi trẻ đang căng thẳng và cần câu hỏi đơn giản. Một cuộc trò chuyện tốt thường kết hợp cả hai: câu hỏi mở để mở rộng, câu hỏi đóng để làm rõ.

Câu hỏi "vì sao" có làm trẻ cảm thấy bị chất vấn?

Có thể, nếu hỏi bằng giọng trách móc như "Vì sao con lại làm thế?". Hãy thử "Điều gì khiến con quyết định làm vậy?" hoặc "Lúc đó con nghĩ gì?" với giọng tò mò.

Làm sao khuyến khích trẻ tự đặt câu hỏi?

Đón nhận mọi câu hỏi của con, kể cả câu hỏi "ngớ ngẩn", và đôi khi trả lời bằng "Con nghĩ sao?". Bài Vì sao trẻ cần học cách đặt câu hỏi? có thêm nhiều gợi ý. Đọc cùng con một cuốn sách hỏi đáp Vì sao cũng là cách hay để khơi câu hỏi.

Lời kết

Thay đổi một chữ trong câu hỏi, từ "có… không" sang "điều gì", có thể thay đổi cả cuộc trò chuyện với con. Câu hỏi mở cho trẻ biết rằng suy nghĩ của con quan trọng. Các lớp học của Hệ Trên Cây dành nhiều thời gian để trẻ tự đặt câu hỏi và cùng nhau tìm câu trả lời.

Nguồn tham khảo

• Right Question Institute, What is the QFT?
• Dan Rothstein, Luz Santana, Make Just One Change: Teach Students to Ask Their Own Questions, Harvard Education Press, 2011.
• Matthew Lipman, Thinking in Education, Cambridge University Press, 2003.