Tư duy sáng tạo là gì? Nuôi dưỡng sáng tạo ở trẻ

Tư duy sáng tạo là khả năng nghĩ ra những ý tưởng, cách làm hoặc sản phẩm vừa mới mẻ vừa hữu ích. Trong tâm lý học, đây là định nghĩa được dùng phổ biến nhất: một ý tưởng sáng tạo phải vừa độc đáo, vừa có giá trị hoặc phù hợp với vấn đề cần giải quyết. Sáng tạo không chỉ có trong nghệ thuật. Một đứa trẻ nghĩ ra cách dùng hộp sữa làm chậu cây, hay một cách mới để giải bài toán, cũng đang sáng tạo.

Tư duy mở và tư duy hội tụ

Năm 1950, nhà tâm lý học J. P. Guilford đề xuất phân biệt hai kiểu suy nghĩ:

• Tư duy mở (phân kỳ): nghĩ ra thật nhiều khả năng cho một vấn đề. "Một chiếc thìa có thể dùng để làm gì?".
• Tư duy hội tụ: chọn ra câu trả lời tốt nhất trong các khả năng đó.

Sáng tạo cần cả hai: nghĩ rộng để có nhiều ý tưởng, rồi nghĩ chặt để chọn và hoàn thiện ý tưởng tốt. Một đứa trẻ chỉ nghĩ ra nhiều ý mà không biết chọn, hoặc chỉ biết chọn đáp án đúng mà không dám nghĩ khác, đều mới có một nửa.

Bốn dấu hiệu của tư duy sáng tạo

Các bài kiểm tra tư duy sáng tạo của nhà tâm lý học E. Paul Torrance thường đánh giá bốn điểm:

1. Trôi chảy: nghĩ được nhiều ý.
2. Linh hoạt: các ý thuộc nhiều loại khác nhau, không chỉ là biến thể của một ý.
3. Độc đáo: có ý mà ít người khác nghĩ tới.
4. Chi tiết: phát triển một ý thành cụ thể, đầy đủ.

Những hiểu lầm về sáng tạo

• "Sáng tạo là năng khiếu bẩm sinh": sáng tạo có thể được nuôi dưỡng và rèn luyện qua thói quen, môi trường và kiến thức.
• "Sáng tạo là không cần quy tắc": ngược lại, sáng tạo thường cần hiểu rõ quy tắc để biết chỗ nào có thể làm khác.
• "Sáng tạo chỉ là nghệ thuật": khoa học, kỹ thuật, nấu ăn, kinh doanh, cách giải một mâu thuẫn với bạn đều cần sáng tạo.
• "Trẻ em lúc nào cũng sáng tạo hơn người lớn": trẻ ít bị ràng buộc hơn, nhưng người lớn có nhiều kiến thức để sáng tạo sâu hơn. Đọc thêm: Trẻ có sáng tạo hơn người lớn?

7 cách nuôi dưỡng tư duy sáng tạo ở trẻ

1. Đồ chơi mở: khối gỗ, đất nặn, hộp giấy, vải vụn. Đồ chơi càng ít "chức năng định sẵn", trẻ càng phải tưởng tượng.
2. Câu hỏi "còn cách nào khác?": sau khi con tìm ra một cách, khuyến khích con nghĩ thêm cách thứ hai, thứ ba.
3. Trò "100 công dụng": chọn một đồ vật quen thuộc và thi nhau nghĩ công dụng của nó.
4. Cho phép thất bại: ý tưởng sáng tạo hay hỏng nhiều lần trước khi thành. Xem: Có nên để con mắc lỗi?
5. Thời gian rảnh không lịch trình: sự buồn chán vừa phải là mảnh đất để trẻ tự nghĩ ra trò chơi.
6. Đọc nhiều, trải nghiệm nhiều: ý tưởng mới thường là sự kết hợp của những điều cũ. Trẻ biết nhiều thì có nhiều thứ để kết hợp.
7. Khen quá trình hơn kết quả: "Con nghĩ ra cách dùng nắp chai làm bánh xe, hay thật", thay vì chỉ "Đẹp quá".

Câu hỏi thường gặp

Tư duy sáng tạo và tư duy phản biện có mâu thuẫn không?

Không. Sáng tạo giúp nghĩ ra nhiều khả năng, phản biện giúp đánh giá các khả năng đó. Một người suy nghĩ tốt cần cả hai. Xem: Tư duy phản biện là gì?

Cho con học vẽ, học nhạc có giúp con sáng tạo hơn?

Có thể, nếu con được tự do thể hiện chứ không chỉ chép mẫu. Sáng tạo phát triển khi trẻ được tự chọn, tự thử, chứ không phụ thuộc vào môn học cụ thể.

Làm sao biết con có sáng tạo không?

Quan sát cách con chơi, cách con giải quyết vấn đề nhỏ, số câu hỏi con đặt ra. Mọi trẻ đều có khả năng sáng tạo; điều khác nhau là lĩnh vực và cách thể hiện.

Lời kết

Sáng tạo không đến từ những giờ học "sáng tạo" riêng biệt, mà từ một môi trường cho phép trẻ hỏi, thử, sai và thử lại. Cuốn Nghệ thuật đánh cắp ý tưởng là một gợi ý đọc thêm cho cả cha mẹ và các bạn tuổi teen.

Nguồn tham khảo

• Runco M. A., Jaeger G. J. (2012), "The Standard Definition of Creativity", Creativity Research Journal, 24(1).
• Guilford J. P. (1950), "Creativity", American Psychologist, 5(9).
• Torrance Tests of Creative Thinking, Wikipedia.