Trẻ có sáng tạo hơn người lớn?

Đã bao giờ bạn đứng nhìn một đứa trẻ cầm chiếc hộp carton rỗng rồi biến nó thành chiếc phi thuyền du hành vũ trụ, trong khi bạn nhìn vào chỉ thấy một khối bìa phế liệu cần dẹp gọn cho quang nhà? Hoặc khi quan sát một đứa trẻ bốn tuổi loay hoay dùng hai chiếc đĩa nhựa làm vô lăng điều khiển xe đua, trong khi người lớn chỉ nhìn thấy đó là đồ dùng bàn ăn? Sự đối lập này diễn ra mỗi ngày trong vô số gia đình, khiến không ít phụ huynh bật cười nhưng rồi lại thoáng chật vật với câu hỏi: Phải chăng trên hành trình lớn lên, chúng ta đã vô tình làm rơi rớt mất khả năng sáng tạo của chính mình?

Sự thật là câu trả lời không đơn giản nằm ở việc ai sáng tạo hơn ai. Trẻ em và người lớn không so kè trên cùng một thước đo, mà đang sở hữu hai dạng thức sáng tạo hoàn toàn riêng biệt.

Cái giá của sự hiểu biết và chiếc lồng kinh nghiệm

Thế mạnh lớn nhất của trẻ nhỏ nằm ở sự "hồn nhiên nhận thức". Một đứa trẻ khi nhìn vào thế giới chưa bị trói buộc bởi những quy tắc hay trải nghiệm có sẵn, con chưa biết chiếc ghế sinh ra bắt buộc phải để ngồi hay cây cối thì nhất định phải tô màu xanh lá. Chính sự thiếu hụt về kinh nghiệm sống tưởng chừng là điểm yếu ấy hóa ra lại là một tấm vé tự do tuyệt đối. Trẻ sẵn sàng liên kết hai khái niệm chẳng liên quan lại với nhau, thoải mái đưa ra những giả thiết vô lý mà không hề vướng bận bởi rào cản xem nó có đúng thực tế hay không.

Để kiểm chứng điều này, nhà tâm lý học phát triển Alison Gopnik tại Đại học California, Berkeley từng thực hiện một thử nghiệm nổi tiếng. Bà đưa cho cả trẻ em lẫn người lớn một thiết bị lạ phát ra âm thanh khi đặt đúng loại đồ vật lên trên nhưng quy luật kích hoạt chiếc máy lại hoàn toàn ngược đời, trái với mọi logic thông thường. Kết quả là người lớn loay hoay rất lâu vì liên tục áp dụng những kinh nghiệm cũ đã tích lũy trong đời sống. Ngược lại, những đứa trẻ bốn tuổi lại tìm ra đáp án nhanh hơn rất nhiều. Trẻ không có định kiến về việc chiếc máy phải hoạt động như thế nào, chúng sẵn sàng thử những khả năng kỳ quặc nhất mà không sợ sai. Thí nghiệm này cho thấy kho tàng kinh nghiệm của người lớn đôi khi vô tình trở thành chiếc lồng nhốt chặt tư duy, trong khi sự thiếu hụt kinh nghiệm của trẻ nhỏ lại chính là không gian cho sự bùng nổ ý tưởng.

Nỗi sợ sai và gánh nặng của sự chuẩn hóa

Một yếu tố khác khiến sức sáng tạo của người lớn trở nên cằn cỗi chính là nỗi sợ thất bại và áp lực được xã hội chấp nhận. Khi quan sát trẻ nhỏ vui chơi, điều dễ nhận thấy nhất là trẻ hoàn toàn không có khái niệm "làm sai". Một bức vẽ nguệch ngoạc, một câu chuyện không đầu không đuôi hay một cách lắp ráp mô hình kỳ quặc đều được trẻ đón nhận bằng sự hứng khởi thuần khiết. Trẻ sáng tạo vì niềm vui tự thân chứ không nhằm mục đích săn đón ánh mắt khen ngợi hay điểm số.

Tuy nhiên, quá trình lớn lên và bước vào các môi trường giáo dục chuẩn hóa lại dạy cho con người bài học ngược lại: Mỗi câu hỏi chỉ nên có một đáp án đúng nằm ở cuối sách giáo khoa và sự khác biệt rất dễ đi kèm với sự phán xét từ xung quanh. Đến khi trưởng thành, hầu hết chúng ta đã tự cài đặt cho mình một bộ lọc kiểm duyệt cực kỳ khắt khe. Trước khi một ý tưởng mới mẻ hay khác lạ kịp thốt ra thành lời, bộ não người lớn đã tự tay dập tắt nó vì nỗi sợ bị đánh giá là vớ vẩn hay thiếu thực tế. Chúng ta đánh đổi sự bay bổng tự do lấy sự an toàn của những chuẩn mực.

Sự bùng nổ ý tưởng đối đầu với năng lực hiện thực hóa

Dù vậy, sẽ là bất công nếu cho rằng người lớn hoàn toàn thua kém trẻ em về mặt sáng tạo. Nếu coi sáng tạo là một chuỗi hành trình thì trẻ em là bậc thầy ở đoạn khởi đầu, còn người lớn lại nắm giữ chìa khóa ở đoạn kết.

Sự sáng tạo của trẻ em mang tính bùng nổ, ngẫu hứng nhưng thường dừng lại ở dạng suy nghĩ ngây thơ và hoàn toàn thiếu khả năng thực thi. Một đứa trẻ có thể dễ dàng tưởng tượng ra một ngôi nhà biết bay hay chiếc xe chạy bằng ánh sáng mặt trời, nhưng con không thể biết cách làm sao để hiện thực hóa nó. Ngược lại, sáng tạo của người lớn là dạng sáng tạo dựa trên tri thức, kỷ luật và năng lực giải quyết vấn đề. Chúng ta mất đi sự hồn nhiên ban đầu nhưng lại sở hữu công cụ, kỹ năng chuyên môn và sự kiên trì để nhào nặn một ý tưởng tưởng chừng điên rồ trên giấy thành một sản phẩm thực sự có giá trị cho đời sống.

Trẻ em không hẳn là sáng tạo hơn người lớn theo nghĩa tuyệt đối mà trẻ đại diện cho dạng thức sáng tạo nguyên bản và tự do nhất – thứ mà người lớn đã vô tình nén chặt lại dưới những tầng tầng lớp lớp trách nhiệm và kinh nghiệm. Thay vì cố gắng uốn nắn hay dạy trẻ cách suy nghĩ sao cho đúng quy chuẩn, bài học lớn nhất mà người lớn có thể nhận lại từ con chính là sự dũng cảm: Học cách nhìn thế giới bằng sự tò mò không định kiến, cho phép mình thử nghiệm và đôi khi, dũng cảm chấp nhận làm sai để tìm lại những tia sáng sáng tạo đã bị lãng quên.