Vì sao có trẻ bỏ cuộc rất nhanh?

Cảnh tượng một đứa trẻ vừa loay hoay xếp khối đồ chơi chưa xong đã hất tung tất cả hay vứt chối bỏ cây đàn piano chỉ sau vài ngày tập luyện vụng về là trải nghiệm quá quen thuộc trong nhiều gia đình. Phản ứng đầu tiên của người lớn thường là thở dài, kèm theo cái gán nhãn vội vàng: "Con không có kiên nhẫn" hay "Mới khó một chút đã nản". Tuy nhiên, sự bỏ cuộc dễ dàng ở trẻ nhỏ hiếm khi đến từ bản tính lười biếng. Đằng sau cái xua tay chán nản đó thường là những gánh nặng tâm lý âm thầm mà chính người lớn vô tình chất lên vai con.

Nỗi sợ thất bại từ những lời khen sai cách

Rất nhiều đứa trẻ bỏ cuộc sớm không phải vì thiếu năng lực mà vì muốn bảo vệ hình ảnh "thông minh" mà người lớn gán cho mình. Khi một đứa trẻ liên tục nhận được những lời khen như "Con giỏi quá!", "Con thông minh bẩm sinh", bộ não của trẻ sẽ tự động kết nối thành tích với giá trị bản thân. Việc bắt tay vào một thử thách mới đầy rủi ro đồng nghĩa với nguy cơ làm sai và làm sai nghĩa là mình không còn thông minh nữa.

Nghiên cứu kinh điển của Giáo sư Carol Dweck tại Đại học Stanford trên hàng trăm học sinh đã chỉ ra một sự thật ngỡ ngàng: Những đứa trẻ thường xuyên được khen thông minh có xu hướng né tránh thử thách khó và bỏ cuộc sớm gấp nhiều lần so với những đứa trẻ được khen ngợi về sự nỗ lực. Khi phải đối mặt với bài toán phức tạp, nhóm trẻ được khen thông minh nhanh chóng rơi vào trạng thái bối rối, bỏ cuộc vì tin rằng mình đã chạm trần năng lực. Nỗi sợ làm sụp đổ kỳ vọng của cha mẹ biến mọi sự thử nghiệm thành một áp lực đè nặng khiến trẻ chọn cách từ chối ngay từ đầu để giữ sự an toàn.

Bẫy nuông chiều và sự can thiệp quá sớm của cha mẹ

Trong nhịp sống bận rộn, không ít cha mẹ rơi vào thói quen "làm hộ" để tiết kiệm thời gian hoặc vì không đành lòng nhìn con loay hoay. Khi thấy con xỏ mãi không xong đôi giày, loay hoay với bài toán khó hay gieo một nét vẽ nguệch ngoạc, phản ứng tức thì của người lớn là lao vào làm giúp, sửa giùm hoặc đưa ngay đáp án.

Hành động nhân danh tình yêu thương này vô tình tước đi của con cơ hội rèn luyện khả năng chịu đựng sự bất tiện tạm thời. Một đứa trẻ luôn được chuẩn bị sẵn một con đường bằng phẳng sẽ không phát triển được cơ bắp tâm lý để đối diện với sự thất bại nhỏ nhặt. Khi bước ra khỏi tầm tay cha mẹ và chạm trán với những chướng ngại vật thực tế, con dễ dàng rơi vào trạng thái hoảng loạn, tin rằng mình hoàn toàn bất lực và cách duy nhất để thoát khỏi cảm giác khó chịu đó là buông tay.

Kỳ vọng quá ngưỡng và sự thiếu hụt kỹ năng chia nhỏ mục tiêu

Trẻ con vốn nhìn thế giới qua lăng kính trực quan và toàn cục. Khi bắt đầu một việc gì đó, con thường hình thành trong đầu một bức tranh hoàn hảo về kết quả như vẽ được một bức tranh đẹp như tranh mẫu hay chơi được một bài nhạc hoàn chỉnh. Tuy nhiên, khoảng cách giữa mong muốn và kỹ năng thực tế của một đứa trẻ lại quá lớn. Sự chênh lệch này tạo ra cảm giác hẫng hụt nghiêm trọng ngay trong những bước đầu tiên.

Trẻ nhỏ chưa có khả năng tự phân tích và chia nhỏ một nhiệm vụ phức tạp thành từng bước đơn giản. Khi đối mặt với một khối lượng công việc đồ sộ mà không biết phải bắt đầu từ đâu, bộ não của con sẽ tự động phát tín hiệu quá tải. Sự bất lực tích tụ dần thành cảm giác kiệt sức về mặt cảm xúc, buộc đứa trẻ phải chọn giải pháp đóng băng hoặc từ bỏ hoàn toàn để tự giải thoát bản thân khỏi cảm giác thất bại.

Đồng hành cùng con vượt qua ngọn núi cản đường

Rèn luyện sự kiên trì cho một đứa trẻ không bắt đầu bằng những lời giáo huấn về tinh thần vượt khó mà bắt đầu từ thái độ bình thản của cha mẹ trước những lần con thất bại. Hãy thay đổi cách ghi nhận, dịch chuyển sự chú ý từ kết quả sang hành trình con đã đi qua. Một câu nói như "Bố thấy con đã thử xếp lại khối gỗ này tới ba lần, con thật kiên trì" sẽ giúp con hiểu rằng sự nỗ lực mới là điều đáng giá.

Bên cạnh đó, cha mẹ hãy đóng vai trò là người hướng dẫn con tháo gỡ từng nút thắt nhỏ. Khi thấy con bế tắc trước một bài tập khó, thay vì làm hộ hay thúc ép, hãy gợi ý con chia nhỏ vấn đề: Làm xong một câu này rồi nghỉ một chút, hoặc thử nhìn vấn đề theo một hướng khác. Cảm giác tự tay hoàn thành từng bước nhỏ sẽ tiếp thêm tự tin, giúp con tích lũy sức bền để đi trọn vẹn con đường mình đã chọn.