Phản tư là gì? Cách giúp trẻ học từ chính trải nghiệm của mình

Phản tư (reflection) là nhìn lại một trải nghiệm hoặc một suy nghĩ của chính mình để hiểu điều gì đã xảy ra, vì sao nó xảy ra và lần sau mình sẽ làm gì khác đi. Nếu tư duy phản biện thường hướng ra ngoài, kiểm tra một lập luận hay một thông tin, thì phản tư hướng vào trong: mình đã nghĩ thế nào, cảm thấy thế nào, và mình học được gì từ đó.

Với trẻ, phản tư có thể đơn giản như câu hỏi cuối ngày: "Hôm nay điều gì con làm tốt? Điều gì con muốn làm khác?" Thói quen nhỏ này giúp trẻ biến mỗi trải nghiệm, kể cả thất bại, thành một bài học.

Phản tư là gì?

Nhà triết học và giáo dục học John Dewey, trong cuốn How We Think (1910), mô tả tư duy phản tư là việc xem xét một cách chủ động, kiên trì và cẩn thận một niềm tin hay một hiểu biết, dựa trên những cơ sở ủng hộ nó và những kết luận mà nó dẫn đến. Nói cách khác, phản tư là không chấp nhận ngay điều mình nghĩ, mà dừng lại để hỏi: "Vì sao mình nghĩ vậy? Điều đó dẫn mình đến đâu?"

Trong đời sống hằng ngày, phản tư thường gồm ba bước:

1. Nhìn lại: điều gì đã xảy ra? Mình đã làm gì, nói gì, nghĩ gì?
2. Tìm hiểu: vì sao lại như vậy? Mình cảm thấy thế nào? Có cách nhìn nào khác không?
3. Hướng tới: mình học được gì? Lần sau mình sẽ giữ điều gì, đổi điều gì?

Phản tư khác phản biện như thế nào?

Hai khái niệm này thường bị nhầm vì nghe gần giống nhau:

• Tư duy phản biện là phân tích và đánh giá một lập luận, một thông tin: có bằng chứng không, giả định ngầm là gì, kết luận có hợp lý không.
• Phản tư là xem xét chính trải nghiệm, suy nghĩ và cách học của mình.

Hai kỹ năng bổ trợ cho nhau. Một người phản biện tốt cũng cần phản tư: "Mình có đang bỏ qua bằng chứng ngược lại chỉ vì không thích nó không?" Câu hỏi đó chính là phản tư.

Phản tư khác tự trách như thế nào?

Đây là điểm cha mẹ cần lưu ý khi dạy con. Phản tư không phải là ngồi nghĩ mãi về lỗi của mình hay tự nói "Mình dở quá".

• Tự trách nhìn về quá khứ và dừng ở cảm giác tệ: "Tại mình mà đội thua."
• Phản tư nhìn về quá khứ để hướng tới tương lai: "Lúc đó mình chuyền bóng vội. Lần sau mình sẽ nhìn đồng đội trước khi chuyền."

Phản tư lành mạnh luôn kết thúc bằng một hành động có thể làm được, và đi kèm sự tử tế với chính mình.

Vì sao phản tư quan trọng với trẻ?

• Học sâu hơn: trẻ nhớ lâu hơn khi được nói lại mình đã học điều gì và học bằng cách nào.
• Biết cách học: các nhà tâm lý gọi khả năng hiểu và điều chỉnh cách mình suy nghĩ là siêu nhận thức (metacognition), khái niệm được nhà tâm lý học John Flavell đưa ra từ cuối thập niên 1970. Phản tư là cách rèn siêu nhận thức gần gũi nhất.
• Đối diện thất bại tốt hơn: một bài kiểm tra điểm thấp trở thành thông tin để điều chỉnh, thay vì chỉ là nỗi buồn.
• Hiểu cảm xúc của mình: nhìn lại một lần nổi giận giúp trẻ nhận ra điều gì khiến mình giận và cách khác để phản ứng.

Các câu hỏi phản tư cho trẻ theo độ tuổi

Trẻ 5–7 tuổi

• Hôm nay điều gì làm con vui nhất? Điều gì làm con buồn?
• Con đã làm được điều gì mà hôm qua con chưa làm được?
• Nếu được làm lại, con muốn làm khác điều gì?

Trẻ 8–10 tuổi

• Bài nào hôm nay con thấy khó nhất? Con đã thử những cách nào?
• Lúc đó con nghĩ gì? Bây giờ nhìn lại, con có nghĩ khác không?
• Con học được điều gì từ chuyện này?

Trẻ 11–14 tuổi

• Mình đã ra quyết định đó dựa trên điều gì? Có thông tin nào mình bỏ qua không?
• Người khác nhìn chuyện này có thể thấy gì mà mình chưa thấy?
• Cách học nào đang hiệu quả với mình, cách nào không?

Cách rèn thói quen phản tư cho trẻ tại nhà

1. Ba câu hỏi cuối ngày. "Điều tốt nhất hôm nay? Điều khó nhất? Ngày mai con muốn thử gì?" Hỏi đều đặn trong bữa tối hoặc trước khi ngủ.
2. Phản tư sau hoạt động. Sau một trận đấu, một buổi biểu diễn, một bài kiểm tra: hỏi về quá trình ("Con đã chuẩn bị thế nào?") trước khi hỏi về kết quả.
3. Cha mẹ phản tư thành tiếng. "Hôm nay mẹ hơi nóng với con. Mẹ nghĩ là vì mẹ mệt. Lần sau mẹ sẽ nói với con là mẹ cần nghỉ một chút." Trẻ học bằng cách nghe người lớn làm mẫu.
4. Nhật ký phản tư. Với trẻ biết viết, vài dòng mỗi tuần là đủ. Trẻ nhỏ có thể vẽ.
5. Không chấm điểm câu trả lời. Phản tư cần an toàn. Nếu con nói thật mà bị phán xét, con sẽ chỉ nói điều cha mẹ muốn nghe.

Câu hỏi thường gặp

Phản tư tiếng Anh là gì?

Phản tư thường được dịch từ reflection hoặc reflective thinking (tư duy phản tư). Trong giáo dục còn có khái niệm reflective practice (thực hành phản tư), phổ biến trong đào tạo giáo viên, y khoa và nhiều ngành nghề khác.

Trẻ mấy tuổi thì có thể phản tư?

Trẻ 4–5 tuổi đã có thể trả lời những câu hỏi đơn giản về điều mình thích, điều mình thấy khó. Khả năng nhìn lại cách mình suy nghĩ phát triển dần theo tuổi và rõ hơn từ khoảng 8–10 tuổi. Điều quan trọng là luyện tập đều đặn, phù hợp với độ tuổi.

Phản tư có làm trẻ suy nghĩ quá nhiều, lo lắng không?

Phản tư đúng cách luôn kết thúc bằng điều có thể làm được, nên giúp trẻ bớt lo hơn. Nếu con có xu hướng nghĩ đi nghĩ lại về lỗi của mình, hãy giúp con chuyển sang câu hỏi "Lần sau mình làm gì?". Bài Tại sao mình cứ nghĩ nhiều? viết riêng cho trường hợp này.

Lời kết

Phản tư biến trải nghiệm thành hiểu biết. Một đứa trẻ quen hỏi "Mình học được gì?" sẽ học được từ mọi thứ, kể cả từ những lần vấp ngã. Trong các lớp học của Hệ Trên Cây, mỗi buổi thảo luận đều có phần nhìn lại: hôm nay mình đã nghĩ khác đi điều gì. Đọc thêm về Cộng đồng truy vấn, nơi phản tư diễn ra cùng bạn bè.

Nguồn tham khảo

• John Dewey, How We Think, D.C. Heath, 1910 (Project Gutenberg).
• John H. Flavell, "Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry", American Psychologist, 34(10), 1979.
• Graham Gibbs, Learning by Doing: A Guide to Teaching and Learning Methods, Further Education Unit, Oxford Polytechnic, 1988.