Cộng đồng truy vấn (Community of Inquiry) là gì?

Cộng đồng truy vấn (Community of Inquiry – CoI) là một hình thức học tập trong đó một nhóm người cùng khám phá một câu hỏi thông qua đặt câu hỏi, đưa ra lý do, lắng nghe, phản biện và xây dựng tiếp trên suy nghĩ của nhau. Mục tiêu không phải tìm xem ai có câu trả lời hay nhất, mà giúp cả cộng đồng hiểu vấn đề sâu hơn so với khi mỗi người suy nghĩ riêng lẻ.
Community of Inquiry giữ một vị trí quan trọng trong Triết học cho trẻ em (Philosophy for Children – P4C). Thay vì lớp học vận hành chủ yếu theo chiều giáo viên hỏi – học sinh trả lời – giáo viên xác nhận đúng sai, một cộng đồng truy vấn tạo ra một cấu trúc khác: trẻ có thể đặt câu hỏi cho nhau, đồng ý hoặc không đồng ý với lý do, đưa thêm ví dụ, phát hiện điểm chưa rõ và thay đổi quan điểm khi cuộc đối thoại đem lại một cách nhìn tốt hơn. Điều đặc biệt của Community of Inquiry vì thế không chỉ nằm ở việc trẻ được nói. Trẻ học cách suy nghĩ cùng người khác.

Vì sao gọi là “Cộng đồng truy vấn”?
Tên gọi này gồm hai phần và cả hai đều quan trọng:
“Cộng đồng” có nghĩa việc suy nghĩ không diễn ra hoàn toàn riêng lẻ. Mỗi người mang vào cuộc đối thoại một trải nghiệm, một cách nhìn và một chuỗi lý do khác nhau. Ý tưởng của một người có thể khiến người khác phát hiện điều mình chưa nghĩ đến; câu hỏi của một bạn có thể làm cả nhóm phải xem lại một giả định; một phản ví dụ có thể khiến kết luận chung thay đổi.
“Truy vấn” có nghĩa nhóm không chỉ trao đổi ý kiến mà đang cùng điều tra một vấn đề. Khi một trẻ nói “Theo em, như vậy không công bằng”, cuộc trò chuyện không dừng ở việc ghi nhận ý kiến ấy. Nhóm có thể tiếp tục hỏi: “Vì sao?”, “Bạn đang hiểu công bằng là gì?”, “Có phải chia bằng nhau lúc nào cũng công bằng không?”, “Có trường hợp nào nguyên tắc đó không còn đúng không?”
Vì vậy, có cộng đồng nhưng không có truy vấn, buổi học dễ trở thành nơi mọi người chia sẻ cảm nghĩ. Có truy vấn nhưng không có cộng đồng, nó có thể trở thành một chuỗi hỏi – đáp giữa giáo viên và từng học sinh. Community of Inquiry cần cả hai: cùng nhau và cùng tìm hiểu.

Community of Inquiry khác một cuộc trò chuyện thông thường ở đâu?
Không phải cứ đặt học sinh thành vòng tròn và cho các em phát biểu là đã tạo ra một cộng đồng truy vấn. Giả sử giáo viên hỏi: “Theo các em, nhân vật trong truyện có làm đúng không?” Một bạn nói đúng, một bạn nói sai, một bạn khác kể trải nghiệm tương tự của mình. Nếu giáo viên chỉ lần lượt ghi nhận từng ý kiến rồi chuyển sang người tiếp theo, cả lớp đã có một cuộc chia sẻ nhưng chưa chắc có truy vấn. Điểm khác xuất hiện khi các ý tưởng bắt đầu tác động lên nhau. Một bạn nói: “Mình không đồng ý với Minh vì…”. Bạn khác tiếp tục: “Nhưng ví dụ của Minh khiến mình nghĩ trường hợp này khác…”. Một bạn thứ ba hỏi: “Vậy có phải điều bạn nói chỉ đúng khi người đó cố ý không?”
Lúc này, cả nhóm không còn tạo ra nhiều ý kiến đứng cạnh nhau. Họ đang cùng xây dựng một dòng suy nghĩ. Đây là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất của Community of Inquiry: một ý tưởng không kết thúc khi người nói dừng lại; nó trở thành nguyên liệu cho suy nghĩ tiếp theo của cả cộng đồng.

Một buổi Community of Inquiry diễn ra như thế nào?
Một buổi P4C thường bắt đầu bằng một stimulus – chất liệu kích thích tư duy. Đó có thể là câu chuyện, tranh ảnh, đoạn phim, đồ vật, một câu nói hoặc một tình huống giả định. Stimulus không nhất thiết phải chứa sẵn một “bài học”. Điều quan trọng là nó đủ mở để khiến trẻ nhận ra một vấn đề đáng suy nghĩ.
Ví dụ, cả lớp đọc câu chuyện về một đứa trẻ nói dối để bảo vệ bạn. Giáo viên không lập tức hỏi: “Bài học của câu chuyện là gì?” Thay vào đó, trẻ được khuyến khích tạo ra câu hỏi: “Có khi nào nói dối là đúng không?”, “Giữ lời hứa với bạn có quan trọng hơn nói thật không?”, “Một lời nói dối tốt có còn là lời nói dối xấu không?” Cả lớp có thể chọn một câu hỏi để cùng khám phá. Từ đó, cuộc truy vấn bắt đầu. Trẻ đưa ra quan điểm, yêu cầu nhau giải thích, tìm ví dụ, đặt trường hợp ngoại lệ và xây dựng tiếp từ điều người khác vừa nói.
Cuối buổi, nhóm không nhất thiết phải đạt được một đáp án thống nhất. Điều cần có là sự tiến triển trong suy nghĩ: một khái niệm trở nên rõ hơn, một quan điểm được sửa lại, một mâu thuẫn được phát hiện hoặc một câu hỏi mới sâu hơn xuất hiện.

Điều gì khiến một cuộc đối thoại thực sự trở thành “truy vấn”?
Nếu trẻ chỉ nói “Em nghĩ thế này”, “Em thích thế kia”, cuộc trò chuyện mới dừng ở việc trao đổi ý kiến. Truy vấn bắt đầu khi những ý kiến ấy được đặt dưới sự kiểm tra. Một cộng đồng có thể hỏi: Lý do là gì? – “Vì sao bạn nghĩ vậy?” Khái niệm có nghĩa gì? – “Bạn nói ‘ích kỷ’ nghĩa là gì?” Bằng chứng ở đâu? – “Điều gì trong câu chuyện khiến bạn kết luận như vậy?” Có phản ví dụ không? – “Có trường hợp nào không chia sẻ nhưng vẫn không ích kỷ không?” Có góc nhìn khác không? – “Nếu là nhân vật còn lại thì bạn có nghĩ giống vậy không?” Kết luận có nhất quán không? – “Nếu nguyên tắc này đúng ở đây thì tại sao trường hợp kia lại khác?”. Nhờ đó, một ý tưởng ban đầu có thể được giữ lại, điều chỉnh hoặc từ bỏ. Community of Inquiry không yêu cầu trẻ phải thay đổi quan điểm. Nó yêu cầu quan điểm phải có khả năng được kiểm tra.

Vai trò của giáo viên thay đổi như thế nào?
Trong lớp học truyền thống, giáo viên thường là người biết câu trả lời, đặt câu hỏi và đánh giá câu trả lời của học sinh. Trong Community of Inquiry, giáo viên chuyển nhiều hơn sang vai trò người điều phối quá trình suy nghĩ. Điều đó không có nghĩa giáo viên chỉ ngồi im để trẻ tự nói chuyện. Ngược lại, dẫn dắt một cộng đồng truy vấn đòi hỏi giáo viên quan sát rất kỹ cuộc đối thoại: ý tưởng nào cần được làm rõ, giả định nào đang bị bỏ qua, hai học sinh đang thực sự bất đồng ở đâu, câu hỏi nào có thể giúp cả nhóm tiến thêm một bước.
Giáo viên có thể hỏi: “Bạn nào có thể diễn đạt lại ý của An?”, “Hai ý kiến này khác nhau ở điểm nào?”, “Chúng ta có ví dụ nào chứng minh điều vừa nói không?”, “Có ai nghĩ ra một trường hợp mà nguyên tắc này không đúng?”
Mục tiêu không phải đưa cả lớp đến kết luận giáo viên đã chuẩn bị trước. Một người dẫn dắt tốt không suy nghĩ thay học sinh; họ tạo điều kiện để suy nghĩ của học sinh có thể gặp nhau, va chạm và phát triển.

Học sinh làm gì ngoài việc phát biểu ý kiến?
Trong Community of Inquiry, trẻ không chỉ trả lời câu hỏi của giáo viên. Các em dần đảm nhận nhiều chức năng vốn thường thuộc về người dạy. Trẻ có thể hỏi bạn: “Vì sao bạn nghĩ vậy?”, yêu cầu làm rõ: “Ý bạn nói ‘tốt’ ở đây nghĩa là gì?”, đưa phản ví dụ: “Nhưng nếu trường hợp này xảy ra thì sao?”, nối tiếp một ý tưởng: “Mình đồng ý với phần đầu của bạn nhưng muốn thêm…”, hoặc tự điều chỉnh: “Nghe ví dụ của bạn thì mình nghĩ ý lúc nãy của mình chưa đúng hoàn toàn.” Đây là bước chuyển rất quan trọng.
Trẻ không còn chỉ học cách trình bày suy nghĩ của mình, mà học cách tham gia vào suy nghĩ của người khác mà không đánh mất suy nghĩ của chính mình.

Community of Inquiry khác thảo luận nhóm như thế nào?
Community of Inquiry có thể diễn ra dưới hình thức thảo luận nhóm, nhưng không phải mọi thảo luận nhóm đều là Community of Inquiry.

Điểm phân biệt quan trọng nhất không phải cách sắp xếp bàn ghế, số người hay việc có giáo viên hay không. Đó là chất lượng quan hệ giữa các ý tưởng. Nếu mỗi người chỉ nói phần của mình, ta có nhiều suy nghĩ cá nhân. Khi mọi người bắt đầu kiểm tra, nối tiếp và thay đổi suy nghĩ nhờ người khác, ta mới bắt đầu có một cộng đồng truy vấn.

Có phải mọi ý kiến đều được tôn trọng như nhau?
Trong Community of Inquiry, mọi người đều có quyền được lắng nghe, nhưng điều đó không có nghĩa mọi ý kiến đều mạnh như nhau. Đây là một phân biệt quan trọng. Ta có thể tôn trọng một người mà vẫn đặt câu hỏi về lập luận của họ. Một ý kiến có thể dựa trên thông tin sai, thiếu lý do hoặc mâu thuẫn với chính nó. Cộng đồng không cần giả vờ rằng tất cả các quan điểm đều có chất lượng ngang nhau chỉ để duy trì sự hòa thuận. Điều cần được bảo vệ là quyền tham gia của con người, không phải quyền miễn khỏi phản biện của ý tưởng. Vì thế, một cộng đồng truy vấn tốt vừa cần cảm giác an toàn để trẻ dám nói, vừa cần đủ thử thách để suy nghĩ không đứng yên.

Bất đồng có phải là vấn đề không?
Không. Một cộng đồng truy vấn không cần tất cả mọi người đồng ý với nhau. Trên thực tế, bất đồng thường là lúc cuộc truy vấn trở nên thú vị nhất. Nếu hai trẻ đưa ra hai kết luận khác nhau, câu hỏi tiếp theo có thể là: “Hai bạn đang bất đồng ở đâu?” Có thể một bạn coi ý định là quan trọng nhất, trong khi bạn kia coi hậu quả là quan trọng hơn. Khi sự khác biệt ấy được làm rõ, cả lớp bắt đầu nhìn thấy một tầng sâu hơn của vấn đề. Điều trẻ cần học không phải cách loại bỏ bất đồng mà là cách sử dụng bất đồng như nguyên liệu để suy nghĩ. “Mình không đồng ý” vì thế không phải điểm kết thúc của cuộc trò chuyện. Nó có thể là lời mời: “Chúng ta thử tìm xem vì sao hai người lại đi đến hai kết luận khác nhau.”

Thay đổi quan điểm có phải là dấu hiệu mình đã thua?
Nếu lớp học vận hành như một cuộc thi tranh luận, trẻ dễ học rằng cần bảo vệ quan điểm của mình đến cùng. Khi đó, việc nói “Bạn thuyết phục được mình” có thể tạo cảm giác như thừa nhận thất bại. Community of Inquiry cần xây dựng một chuẩn mực khác: thay đổi suy nghĩ khi có lý do tốt hơn là dấu hiệu của việc học. Một trẻ có thể nói: “Ban đầu mình nghĩ chia đều luôn công bằng, nhưng ví dụ này khiến mình nghĩ có những trường hợp cần chia theo nhu cầu.” Em không thất bại. Quan điểm của em vừa trở nên tinh tế hơn. Một cộng đồng truy vấn trưởng thành vì thế không chỉ hỏi “Ai có ý kiến hay?”, mà còn trân trọng những khoảnh khắc một người có thể nhận ra: “Mình cần nghĩ lại.”

Điều gì tạo nên một Community of Inquiry tốt?
Một cộng đồng truy vấn cần cả an toàn và thử thách. Nếu không cảm thấy an toàn, trẻ sẽ ngại nói điều mình thực sự nghĩ. Nhưng nếu mọi ý tưởng đều được chấp nhận mà không bao giờ bị hỏi lại, suy nghĩ cũng khó phát triển. Trẻ cần biết mình có quyền lên tiếng nhưng không phải lúc nào cũng được đồng ý; có quyền phản biện nhưng không được công kích người khác; có quyền giữ quan điểm nhưng cần đưa ra lý do; có quyền thay đổi suy nghĩ mà không bị coi là thua. Cộng đồng cũng cần học cách lắng nghe. Lắng nghe ở đây không chỉ là im lặng trong lúc người khác nói. Đó là khả năng hiểu đủ chính xác một ý tưởng để có thể phản hồi vào chính ý tưởng ấy. Khi trẻ bắt đầu nói “Mình muốn nối tiếp ý của bạn…”, “Mình hiểu bạn đang nói rằng…”, “Ví dụ của bạn khiến mình thay đổi một phần suy nghĩ…”, cộng đồng đã bắt đầu suy nghĩ như một tập thể.

Community of Inquiry giúp trẻ phát triển điều gì?
Community of Inquiry tạo môi trường để nhiều năng lực được luyện đồng thời: đặt câu hỏi, xây dựng lập luận, làm rõ khái niệm, tìm bằng chứng, nhận diện giả định, xem xét góc nhìn khác và điều chỉnh kết luận. Nhưng bên cạnh năng lực tư duy còn có một lớp khác rất quan trọng: trẻ học cách sống cùng sự khác biệt. Các em trải nghiệm việc một người có thể không đồng ý với mình mà vẫn giúp mình suy nghĩ tốt hơn; rằng lắng nghe không đồng nghĩa với đồng ý; và rằng mình có thể phản biện một ý tưởng mà không phủ nhận giá trị của người đưa ra ý tưởng ấy. Vì vậy, Community of Inquiry nằm ở giao điểm giữa tư duy độc lập và tư duy cùng người khác. Trẻ vừa học cách có tiếng nói của riêng mình, vừa học rằng suy nghĩ của mình có thể trưởng thành nhờ cuộc gặp gỡ với những tiếng nói khác.

Community of Inquiry có phù hợp với trẻ nhỏ không?
Có, nhưng hình thức cần phù hợp với độ tuổi. Với trẻ nhỏ, stimulus nên gần gũi, câu hỏi ngắn hơn, thời gian đối thoại ngắn hơn và người hướng dẫn có thể hỗ trợ nhiều hơn trong việc nối các ý tưởng. Một câu chuyện về hai nhân vật cùng muốn một món đồ đã đủ để hỏi: “Chia đôi có công bằng không?” Khi trẻ lớn hơn, cùng câu hỏi ấy có thể phát triển thành: “Công bằng và bình đẳng có phải cùng một thứ không?”, “Nhu cầu có nên ảnh hưởng đến cách phân chia không?” hay “Có thể đối xử khác nhau với hai người mà vẫn công bằng không?”. Điều phát triển theo độ tuổi không chỉ là độ khó của câu hỏi mà còn là khả năng trẻ tự duy trì cuộc truy vấn với nhau.

Community of Inquiry có cần giáo viên triết học không?
Không nhất thiết. Điều quan trọng hơn là người dẫn dắt hiểu cách xây dựng một cuộc đối thoại truy vấn: biết khi nào cần hỏi tiếp, khi nào cần để trẻ phản hồi nhau, cách làm rõ một ý tưởng mà không áp đặt kết luận và cách duy trì môi trường trong đó bất đồng vẫn an toàn. Tuy nhiên, điều này cũng không có nghĩa chỉ cần đặt vài câu hỏi mở là có thể tạo ra một Community of Inquiry tốt. Khả năng điều phối cần được học và thực hành. Người dẫn dắt phải dần biết phân biệt giữa một cuộc trò chuyện thú vị và một cuộc truy vấn thực sự đang giúp suy nghĩ tiến triển.

Một Community of Inquiry thành công kết thúc như thế nào?
Không nhất thiết bằng việc cả lớp cùng thống nhất một câu trả lời. Có buổi học kết thúc bằng một kết luận rõ hơn. Có buổi khiến trẻ thay đổi quan điểm. Có buổi chỉ giúp cả nhóm phát hiện rằng hai khái niệm mình từng coi là giống nhau thực ra khác nhau. Và cũng có buổi kết thúc bằng một câu hỏi tốt hơn câu hỏi lúc bắt đầu. Một cách kết thúc hữu ích là quay lại quá trình suy nghĩ: “Quan điểm của con có thay đổi không?”, “Ý tưởng nào của một bạn khiến con phải suy nghĩ lại?”, “Điều gì chúng ta vẫn chưa giải quyết được?”, “Nếu tiếp tục cuộc thảo luận, chúng ta nên hỏi gì tiếp theo?”. Bởi trong Community of Inquiry, tiến bộ không chỉ được đo bằng việc chúng ta đã tìm được câu trả lời nào, mà còn bằng việc câu hỏi và cách suy nghĩ của chúng ta đã thay đổi ra sao.

Kết luận
Community of Inquiry không đơn thuần là một kỹ thuật thảo luận và cũng không chỉ là việc cho trẻ quyền phát biểu. Nó là một văn hóa học tập, trong đó ý tưởng được phép xuất hiện, được yêu cầu giải thích, được thử thách và được thay đổi. Trong một cộng đồng như vậy, trẻ dần học rằng mình không cần lựa chọn giữa tự suy nghĩ và lắng nghe người khác. Chính cuộc gặp gỡ giữa hai điều ấy mới khiến suy nghĩ có cơ hội trưởng thành. Một đứa trẻ có thể tự mình có một ý tưởng tốt. Nhưng trong một cộng đồng truy vấn, trẻ học được điều khó hơn: làm thế nào để ý tưởng của mình trở nên tốt hơn nhờ suy nghĩ cùng những người không hoàn toàn giống mình.