Tư duy phát triển (growth mindset) là gì? Hiểu đúng để khen con đúng

Tư duy phát triển (growth mindset) là niềm tin rằng năng lực của một người, như trí thông minh hay khả năng học toán, có thể phát triển qua nỗ lực, chiến lược học tốt và sự giúp đỡ của người khác. Ngược lại, tư duy cố định (fixed mindset) là niềm tin rằng năng lực là thứ có sẵn và không thay đổi được nhiều. Khái niệm do nhà tâm lý học Carol Dweck (Đại học Stanford) phát triển và phổ biến qua cuốn sách Mindset (2006).

Hai kiểu tư duy khác nhau thế nào?

• Khi gặp bài khó: người tư duy cố định nghĩ "mình không có khiếu", người tư duy phát triển nghĩ "mình chưa biết cách, mình sẽ thử cách khác".
• Khi mắc lỗi: tư duy cố định thấy lỗi là bằng chứng mình kém; tư duy phát triển thấy lỗi là thông tin để học.
• Khi người khác giỏi hơn: tư duy cố định thấy bị đe dọa; tư duy phát triển thấy có thể học hỏi.

Một từ nhỏ thể hiện rõ tư duy phát triển là chữ "chưa": "Con chưa làm được" khác hẳn "Con không làm được".

Nghiên cứu nổi tiếng về lời khen

Năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck cho học sinh lớp 5 làm bài, rồi khen theo hai cách: một nhóm được khen "Em thông minh quá", nhóm kia được khen "Em đã cố gắng rất nhiều". Sau đó, nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ để giữ hình ảnh "thông minh", và nản hơn khi gặp bài khó. Nhóm được khen nỗ lực chọn bài khó hơn và kiên trì hơn.

Nghiên cứu này là lý do nhiều chuyên gia khuyên cha mẹ khen quá trình thay vì khen tố chất. Bài Khen nhiều có luôn tốt? bàn thêm về cách khen.

Growth mindset có thật sự hiệu quả?

Đây là phần nhiều bài viết bỏ qua. Bức tranh nghiên cứu phức tạp hơn khẩu hiệu:

• Năm 2018, nhóm của Victoria Sisk tổng hợp nhiều nghiên cứu và thấy mối liên hệ giữa tư duy phát triển và kết quả học tập yếu, các chương trình can thiệp có hiệu quả trung bình nhỏ.
• Năm 2019, nghiên cứu quy mô quốc gia của David Yeager và cộng sự đăng trên tạp chí Nature cho thấy một can thiệp trực tuyến ngắn giúp cải thiện điểm số, chủ yếu ở nhóm học sinh có kết quả thấp hơn, và hiệu quả phụ thuộc vào môi trường lớp học.

Cách hiểu cân bằng: tư duy phát triển không phải "phép màu", nhưng niềm tin rằng mình có thể tiến bộ, cộng với chiến lược học tốt và môi trường ủng hộ, có thể giúp một số trẻ kiên trì hơn, nhất là trẻ đang gặp khó.

Hiểu sai thường gặp: "tư duy phát triển giả"

Chính Carol Dweck cảnh báo về cách hiểu sai phổ biến:

• Chỉ khen cố gắng, kể cả khi cách làm không hiệu quả: "Con đã cố gắng rồi" không giúp con tiến bộ nếu con cứ lặp lại cách sai. Cần giúp con tìm chiến lược khác.
• Nghĩ mình "có" tư duy phát triển: ai cũng có lúc nghĩ theo kiểu cố định. Đó là thói quen cần để ý, không phải danh hiệu.
• Nói "cái gì cũng làm được nếu cố gắng": nỗ lực giúp tiến bộ, nhưng không bảo đảm mọi kết quả.

Áp dụng khi nói chuyện với con

• Thay "Con giỏi quá" bằng "Con đã thử ba cách mới tìm ra, hay thật".
• Thay "Con không có khiếu toán" bằng "Phần này con chưa vững, mình xem lại chỗ nào nhé".
• Khi con làm sai: "Lỗi này cho mình biết điều gì?".
• Kể cho con nghe về lần cha mẹ học một việc khó, kể cả những lần thất bại.

Câu hỏi thường gặp

Growth mindset tiếng Việt là gì?

Thường dịch là "tư duy phát triển" hoặc "tư duy cầu tiến". Fixed mindset dịch là "tư duy cố định" hoặc "tư duy bảo thủ".

Có nên khen con thông minh không?

Thỉnh thoảng không sao, nhưng nếu đó là lời khen chính, con dễ sợ thử việc khó vì sợ mất danh hiệu "thông minh". Khen cụ thể vào cách làm thường có ích hơn.

Lời kết

Tư duy phát triển là một lời nhắc đơn giản mà sâu: năng lực không đóng khung. Nhưng niềm tin thôi chưa đủ; con cần cách học đúng và người lớn kiên nhẫn đi cùng. Đọc thêm: Vì sao trẻ thích được khen?

Nguồn tham khảo

• Mueller C. M., Dweck C. S. (1998), "Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance", Journal of Personality and Social Psychology, 75(1).
• Sisk V. F. và cộng sự (2018), "To What Extent and Under Which Circumstances Are Growth Mind-Sets Important to Academic Achievement? Two Meta-Analyses", Psychological Science, 29(4).
• Yeager D. S. và cộng sự (2019), "A national experiment reveals where a growth mindset improves achievement", Nature, 573.
• Carol S. Dweck (2006), Mindset: The New Psychology of Success, Random House.