Vì sao trẻ thích được khen?

Trong thế giới của một đứa trẻ, nụ cười hài lòng hay một lời tán thưởng từ người lớn có một sức mạnh kỳ diệu. Nó khiến đôi mắt con sáng lên, đôi chân nhún nhảy và khuôn mặt bừng sáng sự tự hào. Trẻ sẵn sàng vẽ hàng chục bức tranh ngô nghê, nhảy những điệu nhảy kỳ lạ hay cố gắng tự buộc dây giày chỉ để chạy đến khoe "Bố mẹ nhìn con này!".

Chúng ta dễ dàng nhận ra niềm khao khát ấy nhưng vì sao một lời khen lại có ma lực lớn đến thế đối với một đứa trẻ?

Phản ứng sinh học và "cơn mưa" Dopamine trong não bộ

Dưới góc độ y học, lời khen không chỉ là những âm thanh xã giao mà là một kích thích sinh học mạnh mẽ. Khi đứa trẻ nhận được một lời công nhận chân thành, não bộ của con lập tức giải phóng Dopamine – chất dẫn truyền thần kinh gắn liền với cảm giác sung sướng, phần thưởng và động lực.

Tiến sĩ Carol Dweck – nhà tâm lý học nổi tiếng tại Đại học Stanford với công trình nghiên cứu về Tư duy phát triển (Growth Mindset) – giải thích rằng cơ chế thưởng này của não bộ giúp ghi nhớ những hành vi mang lại cảm giác tích cực. Cảm giác hưng phấn từ lời khen đóng vai trò như một nguồn "nhiên liệu sinh học", kích thích trẻ muốn lặp lại hành vi tốt, muốn tiếp tục nỗ lực và khám phá thế giới xung quanh. Vì vậy, lời khen chính là cách bộ não trẻ tự xây dựng các liên kết thần kinh về sự tự tin.

Tấm gương định hình khái niệm về bản thân

Trẻ em không sinh ra với một bản mô tả công việc hay một cuốn cẩm nang định nghĩa "Tôi là ai". Trong những năm tháng đầu đời, cách duy nhất để một đứa trẻ hiểu về giá trị của chính mình là nhìn vào phản ứng của những người xung quanh – đặc biệt là cha mẹ.

Tiến sĩ Heinz Kohut – nhà phân tâm học lừng danh với Lý thuyết Tâm lý học Về Cái Tôi (Self Psychology) – đã đưa ra khái niệm "Sự phản chiếu" (Mirroring). Ông chỉ ra rằng đứa trẻ cần nhìn thấy sự tự hào và trân trọng trong mắt cha mẹ như nhìn vào một chiếc gương. Lời khen giống như những mảnh ghép giúp trẻ xây dựng nên khái niệm về giá trị bản thân (self-worth). Khi được khen ngợi, đứa trẻ nhận về một thông điệp sinh tồn cốt lõi "Con được nhìn thấy, con có giá trị và sự tồn tại của con mang lại niềm vui cho thế giới này".

Nhu cầu thuộc về và cảm giác an toàn

Đằng sau sự thích thú khi được khen là một nhu cầu tâm lý sâu sắc hơn, đó là nhu cầu được thuộc về và được chấp nhận. Với một đứa trẻ, cha mẹ và người chăm sóc là toàn bộ thế giới, là nguồn sống và là sự bảo hộ duy nhất.

Khi đứa trẻ làm một điều gì đó và nhận được lời khen, con cảm nhận được sự kết nối an toàn với người lớn. Lời khen xóa tan nỗi sợ bị bỏ rơi hay phản đối âm thầm trong tiềm thức của trẻ. Đó là lý do vì sao trẻ không chỉ thích được khen vì những thành tích lớn mà đôi khi chỉ cần một lời công nhận cho những nỗ lực rất nhỏ như "Con đã tự cất đồ chơi rồi này!".

Nghệ thuật khen ngợi: Từ "Phim hoạt hình" đến "Nguồn năng lượng thật"

Lời khen cũng giống như gia vị trong món ăn, dùng đúng cách sẽ nuôi dưỡng nhưng lạm dụng hoặc dùng sai cách sẽ tạo ra "cơn nghiện".

Nếu cha mẹ liên tục ban phát những lời khen sáo rỗng bằng kiểu "Con giỏi nhất thế giới!" hay khen vào trí thông minh bẩm sinh, trẻ rất dễ rơi vào bẫy của "Tư duy cố định" (Fixed Mindset). Trẻ sẽ trở nên phụ thuộc vào lời khen, sợ thất bại và chỉ làm việc để "săn" sự công nhận từ bên ngoài.

Lời khen thực sự có giá trị là lời khen hướng vào tiến trình, sự nỗ lực và cảm xúc nội tại của trẻ. Thay vì khen "Con thông minh quá!", hãy thử công nhận "Mẹ thấy con đã rất kiên nhẫn thử lại nhiều lần cho đến khi xếp xong tòa tháp này đấy". Lời khen ấy không biến trẻ thành một kẻ thèm khát sự tán thưởng mà biến lời khen thành một tấm gương phản chiếu để trẻ tự hào về chính sự nỗ lực của bản thân.

Trẻ thích được khen không phải vì chúng tham lam sự tâng bốc. Con khao khát lời khen vì đó là cách một mầm cây bé nhỏ vươn mình về phía ánh sáng, tìm kiếm sự ấm áp để biết rằng mình đang lớn lên đúng hướng trong tình yêu thương của cha mẹ.