Cách chọn sách bách khoa tri thức cho trẻ theo từng độ tuổi

Sách bách khoa tri thức cho trẻ là loại sách kiến thức tổng hợp về nhiều lĩnh vực như thế giới tự nhiên, cơ thể người, vũ trụ, lịch sử và khoa học, được trình bày bằng hình ảnh và ngôn ngữ phù hợp với trẻ. Chọn đúng cuốn hợp với độ tuổi giúp con hứng thú khám phá; chọn sai, cuốn sách dễ bị bỏ quên trên kệ vì quá khó hoặc quá đơn giản.

Bài viết này gợi ý đặc điểm sách bách khoa phù hợp từng độ tuổi, các tiêu chí đánh giá một cuốn sách tốt và cách đọc cùng con.

Vì sao trẻ cần sách kiến thức, không chỉ truyện?

Truyện nuôi dưỡng trí tưởng tượng và cảm xúc. Sách kiến thức nuôi dưỡng sự tò mò về thế giới thật. Năm 2000, nhà nghiên cứu giáo dục Nell K. Duke quan sát 20 lớp một ở Mỹ và thấy trung bình mỗi ngày học sinh chỉ dành khoảng 3,6 phút cho văn bản thông tin, phần lớn thời gian còn lại là truyện. Nghiên cứu này góp phần thúc đẩy việc đưa nhiều sách kiến thức hơn vào lớp học từ sớm.

Với cha mẹ, bài học đơn giản là: hãy cân bằng giữa truyện và sách kiến thức trong tủ sách của con. Một cuốn bách khoa tốt cũng là nguồn trả lời những câu hỏi "vì sao" mà trẻ đặt ra mỗi ngày. Xem thêm sách hỏi đáp Vì sao cho trẻ.

Chọn sách bách khoa theo độ tuổi

3–5 tuổi: bách khoa hình ảnh

• Hình ảnh to, rõ, mỗi trang một chủ đề (con vật, phương tiện, màu sắc, các bộ phận cơ thể).
• Rất ít chữ, chủ yếu là tên gọi và một câu mô tả.
• Giấy dày, bìa cứng, góc bo tròn để trẻ tự lật.
• Sách có lật mở, tìm kiếm chi tiết trong tranh giúp trẻ tương tác.

6–8 tuổi: bách khoa chủ đề

• Mỗi chủ đề trải trên một hoặc hai trang đôi, kết hợp ảnh thật và tranh vẽ.
• Đoạn chữ ngắn, câu đơn giản, có chú thích cho từng hình.
• Chủ đề mở rộng: khủng long, đại dương, Trái Đất, thời tiết.
• Trẻ đang tập đọc có thể tự đọc chú thích, cha mẹ đọc phần dài hơn.

9–11 tuổi: bách khoa tổng hợp

• Nhiều lĩnh vực trong một cuốn, có mục lục và bảng tra cứu theo từ khóa.
• Có sơ đồ, bản đồ, mốc thời gian, số liệu.
• Giải thích "như thế nào" và "vì sao", không chỉ "là gì".
• Trẻ bắt đầu dùng sách để tra cứu cho bài học ở trường.

12–14 tuổi: bách khoa chuyên sâu

• Tập trung một lĩnh vực: vũ trụ, cơ thể người, lịch sử thế giới, công nghệ.
• Có thuật ngữ chuyên môn kèm giải thích.
• Gợi ý thí nghiệm, dự án hoặc nguồn tìm hiểu thêm.

7 tiêu chí của một cuốn sách bách khoa tốt

1. Thông tin chính xác và cập nhật. Kiến thức khoa học thay đổi theo thời gian. Ví dụ, từ năm 2006 Sao Diêm Vương không còn được xếp là hành tinh mà là hành tinh lùn. Một cuốn sách vẫn ghi "Hệ Mặt Trời có 9 hành tinh" là sách đã cũ.
2. Nguồn gốc rõ ràng. Có tên nhà xuất bản, tác giả hoặc đơn vị biên soạn, dịch giả, năm xuất bản. Sách dịch nên có người hiệu đính chuyên môn.
3. Hình ảnh phục vụ nội dung. Ảnh thật cho thấy sự vật như ngoài đời; sơ đồ giải thích được quá trình. Hình đẹp mà không giúp hiểu thì chỉ là trang trí.
4. Có mục lục và bảng tra. Giúp trẻ tập kỹ năng tìm kiếm thông tin, rất cần cho việc học sau này.
5. Ngôn ngữ vừa sức. Đọc thử một trang bất kỳ. Nếu con phải hỏi nghĩa quá nhiều từ, sách có thể chưa phù hợp lúc này.
6. Khơi gợi câu hỏi. Sách hay có những mục như "Con có biết?", "Thử làm xem" khiến trẻ muốn tìm hiểu tiếp.
7. Bản dịch tự nhiên. Với sách dịch, tên riêng, đơn vị đo và ví dụ nên được chuyển cho phù hợp với người đọc Việt Nam.

Cách đọc sách bách khoa cùng con để con không chán

• Không cần đọc từ đầu đến cuối. Sách bách khoa được làm để mở ra trang nào cũng được. Để con chọn chủ đề con thích.
• Bắt đầu từ câu hỏi của con. Khi con hỏi "Khủng long ăn gì?", hãy cùng con tra trong sách. Trẻ nhớ lâu hơn khi tự tìm ra câu trả lời.
• Đoán trước khi đọc. "Con nghĩ con vật nào chạy nhanh nhất?" rồi mới mở trang. Đây là bài tập suy luận nhẹ nhàng.
• Nối kiến thức với đời sống. Đọc về chim xong, ra công viên cùng con quan sát. Đọc về cơ thể xong, cùng con đếm nhịp tim sau khi chạy.
• Để con làm "chuyên gia". Sau khi đọc, mời con kể lại cho cả nhà nghe. Giải thích cho người khác là cách học sâu nhất.

Câu hỏi thường gặp

Nên mua bộ bách khoa nhiều tập hay sách lẻ theo chủ đề?

Với trẻ nhỏ, sách lẻ theo chủ đề con thích thường hiệu quả hơn, vì con sẽ đọc đi đọc lại. Bộ nhiều tập phù hợp hơn khi trẻ đã có thói quen tra cứu, thường từ khoảng 9 tuổi trở lên.

Đã có Internet, trẻ còn cần sách bách khoa không?

Có. Sách được biên soạn và kiểm tra trước khi in, nội dung phù hợp lứa tuổi và không có quảng cáo hay đường dẫn gây xao nhãng. Sách cũng giúp trẻ học cách tra cứu có hệ thống. Khi lớn hơn, trẻ có thể kết hợp sách với các nguồn trực tuyến đáng tin cậy, kèm hướng dẫn của cha mẹ về cách đánh giá thông tin.

Làm sao biết một cuốn bách khoa đã cũ?

Xem năm xuất bản và kiểm tra vài thông tin dễ thay đổi, như số hành tinh trong Hệ Mặt Trời, dân số thế giới hay các kỷ lục. Nếu thông tin đã lỗi thời, đó cũng là cơ hội dạy con rằng hiểu biết của con người luôn được cập nhật.

Lời kết

Một cuốn sách bách khoa phù hợp là người bạn giúp con trả lời hàng trăm câu hỏi và nảy ra thêm hàng trăm câu hỏi mới. Hãy chọn theo độ tuổi, theo sở thích của con và đọc cùng con thay vì chỉ mua về. Tham khảo cuốn Bách khoa tri thức cho trẻ em tại thư viện TrenCay, hoặc đọc thêm cách đặt câu hỏi mở cho trẻ.

Nguồn tham khảo

• Nell K. Duke, "3.6 minutes per day: The scarcity of informational texts in first grade", Reading Research Quarterly, 35(2), 2000. Tóm tắt: Nell K. Duke, Wikipedia.
• NASA Science, Pluto (về việc Sao Diêm Vương được xếp lại là hành tinh lùn năm 2006).