Dạy con tự lập theo từng độ tuổi (3 đến 10 tuổi)

Dạy con tự lập là dạy con tự làm những việc vừa sức với tuổi, theo bốn bước: làm mẫu, làm cùng, để con làm có người bên cạnh, rồi để con tự làm. Trẻ 3 tuổi có thể tự cất đồ chơi, trẻ 5 tuổi tự mặc quần áo và dọn bàn, trẻ 7 tuổi tự chuẩn bị cặp sách, trẻ 10 tuổi có thể nấu món đơn giản. Điều cha mẹ khó nhất thường không phải là dạy, mà là chịu được việc con làm chậm và chưa khéo trong thời gian đầu.

Vì sao tự lập quan trọng?

Trẻ tự làm được việc của mình có cảm giác "mình làm được", nền móng của sự tự tin thật sự. Trẻ cũng học được trách nhiệm, cách giải quyết vấn đề và cách chịu đựng khi một việc không suôn sẻ. Ở trường, đặc biệt là khi vào lớp 1, trẻ tự lập thường thích nghi nhanh hơn. Xem: Chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1.

Việc vừa sức theo từng độ tuổi

Danh sách dưới đây là gợi ý. Mỗi trẻ phát triển khác nhau, cha mẹ điều chỉnh theo con.

Từ 3 đến 4 tuổi

• Cất đồ chơi vào hộp sau khi chơi.
• Tự xúc ăn, tự uống nước bằng cốc.
• Bỏ quần áo bẩn vào giỏ, bỏ rác vào thùng.
• Rửa tay, đánh răng có người lớn kiểm tra.
• Tưới cây bằng bình nhỏ.

Từ 5 đến 6 tuổi

• Tự mặc quần áo, đi giày, chọn quần áo theo thời tiết.
• Dọn bát đũa trước và sau bữa ăn.
• Gấp quần áo đơn giản, xếp vào ngăn của mình.
• Chuẩn bị balo đi học theo danh sách có hình.
• Cho thú cưng ăn.

Từ 7 đến 8 tuổi

• Tự soạn cặp theo thời khóa biểu.
• Tự tắm, gội đầu.
• Quét nhà, lau bàn, phơi quần áo.
• Pha nước, làm bữa sáng đơn giản như bánh mì, sữa.
• Tự nhớ lịch học, có lịch dán tường nhắc.

Từ 9 đến 10 tuổi

• Nấu món đơn giản có người lớn ở gần (luộc trứng, nấu cơm).
• Giặt đồ nhỏ, dọn phòng riêng.
• Tự quản lý tiền tiêu vặt nhỏ.
• Đi mua đồ ở cửa hàng gần nhà nếu khu vực an toàn.
• Tự lên kế hoạch học bài trong tuần.

Bốn bước dạy con một việc mới

1. Làm mẫu: cha mẹ làm, vừa làm vừa nói từng bước. "Mẹ gấp áo: trải phẳng, gập hai tay áo vào, rồi gập đôi".
2. Làm cùng: con làm một phần, cha mẹ làm phần còn lại.
3. Con làm, cha mẹ bên cạnh: chỉ nhắc khi con hỏi hoặc khi thật cần.
4. Con tự làm: cha mẹ kiểm tra kết quả, không làm lại thay con.

Mỗi bước có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần. Vội chuyển bước thường khiến con nản.

Những câu nói giúp con tự lập

• "Con muốn tự làm hay muốn mẹ giúp một chút?"
• "Con thử trước, nếu khó quá thì gọi bố."
• "Con nghĩ bước tiếp theo là gì?"
• "Con tự làm được rồi đấy, con thấy thế nào?"

Sai lầm khiến trẻ phụ thuộc

• Làm hộ vì nhanh hơn: đúng là nhanh hơn hôm nay, nhưng chậm hơn rất nhiều về lâu dài.
• Đòi hỏi hoàn hảo: con 5 tuổi gấp áo không thể đẹp như người lớn.
• Giao việc rồi bỏ mặc: tự lập không có nghĩa là con phải tự xoay xở một mình khi chưa được dạy.
• Thưởng tiền cho mọi việc nhà: việc chung của gia đình nên là việc của mọi thành viên. Có thể thưởng cho những việc thêm, ngoài phần việc thường ngày.

Câu hỏi thường gặp

Con không chịu làm việc nhà thì sao?

Bắt đầu với một việc nhỏ, cố định và có ý nghĩa với con, như cho cá ăn. Làm cùng con lúc đầu, biến việc thành thói quen hằng ngày, và ghi nhận khi con làm. Tránh dùng việc nhà như hình phạt.

Dạy con tự lập kiểu Nhật có gì khác?

Cách nuôi dạy ở Nhật thường được nhắc đến với việc trẻ tự đi học, tự dọn dẹp ở trường và được giao việc từ nhỏ. Điểm chung với các cách khác là giao việc vừa sức, đều đặn và tin tưởng trẻ. Điều quan trọng là chọn những việc phù hợp với điều kiện an toàn và nếp sống của gia đình mình.

Tự lập và tự quyết khác nhau thế nào?

Tự lập là tự làm được việc. Tự quyết là được tham gia chọn lựa. Hai điều đi cùng nhau: trẻ được chọn cách làm sẽ có trách nhiệm hơn với việc mình làm. Đọc thêm: Khi nào nên để con tự quyết?

Lời kết

Mỗi việc con tự làm được là một lần con lớn thêm. Hãy kiên nhẫn với những chiếc áo gấp lệch, những bát cơm còn vương, vì đó là cách mọi đứa trẻ học. Đọc thêm: Giá trị sống Trách nhiệm là gì?

Nguồn tham khảo

• Rossmann M. (2002), "Involving children in household tasks: Is it worth the effort?", University of Minnesota.
• Montessori education, Wikipedia: nguyên tắc "giúp con tự làm".