Trí tuệ cảm xúc (EQ) là gì? Cách nuôi dưỡng EQ cho trẻ

Trí tuệ cảm xúc (EQ) là khả năng nhận biết, hiểu, sử dụng và điều chỉnh cảm xúc của bản thân, đồng thời nhận ra và phản hồi phù hợp với cảm xúc của người khác. Khái niệm được hai nhà tâm lý học Peter Salovey và John Mayer đưa ra năm 1990, và trở nên phổ biến từ cuốn sách Emotional Intelligence (1995) của Daniel Goleman. Một đứa trẻ có EQ tốt không phải là đứa trẻ không bao giờ giận, mà là đứa trẻ biết mình đang giận và dần học được cách xử lý cơn giận đó.

Mô hình bốn nhánh của trí tuệ cảm xúc

Mayer và Salovey mô tả EQ gồm bốn năng lực, từ cơ bản đến phức tạp:

1. Nhận biết cảm xúc: nhận ra cảm xúc trên gương mặt, giọng nói, cơ thể của mình và người khác.
2. Dùng cảm xúc để suy nghĩ: hiểu rằng tâm trạng ảnh hưởng đến cách mình làm việc, và biết tận dụng nó. Ví dụ, vui vẻ giúp nghĩ ra ý tưởng, bình tĩnh giúp kiểm tra lỗi.
3. Hiểu cảm xúc: gọi đúng tên cảm xúc, hiểu vì sao nó xuất hiện và nó có thể biến đổi thế nào (bực bội có thể thành giận dữ).
4. Điều chỉnh cảm xúc: bình tĩnh lại khi cần, giúp người khác cảm thấy tốt hơn.

EQ và IQ: cái nào quan trọng hơn?

Câu "EQ quan trọng hơn IQ" rất phổ biến nhưng không chính xác. Hai loại năng lực bổ sung cho nhau, và nghiên cứu cho thấy cả hai đều liên quan đến kết quả học tập và công việc. Điều đáng chú ý là EQ có thể được rèn luyện rõ rệt qua môi trường gia đình và trường học. Nhiều chương trình giáo dục cảm xúc xã hội (SEL) ở trường cho thấy cải thiện về hành vi và kết quả học tập của học sinh.

Biểu hiện của trẻ có EQ tốt

• Gọi được tên cảm xúc: "Con buồn vì bạn không chơi với con".
• Nhận ra khi người khác buồn và có hành động an ủi.
• Bình tĩnh lại sau khi giận trong thời gian ngắn dần theo tuổi.
• Chờ đợi được đến lượt, chấp nhận khi không được điều mình muốn.
• Giải quyết mâu thuẫn với bạn bằng lời nói thay vì đánh, giật.

6 cách nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc cho trẻ

1. Gọi tên cảm xúc cùng con: "Mẹ thấy con đang rất thất vọng vì tháp đổ". Có tên thì cảm xúc dễ được hiểu và dễ quản lý hơn.
2. Chấp nhận cảm xúc, giới hạn hành vi: "Con giận là bình thường. Nhưng không được đánh em". Cảm xúc nào cũng được phép, hành động thì có giới hạn.
3. Dạy cách bình tĩnh: thở chậm, đếm đến 10, ra góc yên tĩnh. Luyện khi con đang vui, để con dùng được khi đang giận.
4. Đọc truyện và hỏi về cảm xúc nhân vật: "Theo con, bạn Thỏ cảm thấy thế nào? Vì sao?". Cách này rèn khả năng đặt mình vào vị trí người khác.
5. Làm gương: nói về cảm xúc của chính mình: "Bố đang mệt nên bố hơi cáu, bố cần nghỉ năm phút".
6. Cùng con giải quyết vấn đề sau khi bình tĩnh: "Lần sau bạn giật đồ chơi, con có thể làm gì?".

Câu hỏi thường gặp

Con khóc nhiều có phải EQ thấp không?

Không. Khóc là một cách bày tỏ cảm xúc bình thường, nhất là ở trẻ nhỏ. EQ thể hiện ở việc trẻ dần học được cách hiểu và xử lý cảm xúc, không phải ở việc không có cảm xúc mạnh. Đọc thêm: Con khóc nhiều có phải yếu đuối?

Có bài kiểm tra EQ cho trẻ không?

Có các công cụ đánh giá dùng trong nghiên cứu, nhưng các bài "test EQ" trên mạng thường không đáng tin. Quan sát cách con hành xử hằng ngày cho cha mẹ thông tin hữu ích hơn một con số.

Mấy tuổi bắt đầu rèn EQ?

Từ khi con còn rất nhỏ. Ngay từ 2, 3 tuổi, cha mẹ đã có thể gọi tên cảm xúc cùng con. Cuốn Giáo dục cảm xúc có thêm gợi ý cho cha mẹ.

Lời kết

Trí tuệ cảm xúc được học trong những khoảnh khắc nhỏ: một lần con giận, một lần con buồn, một lần con thấy bạn khóc. Cách cha mẹ phản ứng trong những lúc đó dạy con nhiều hơn mọi bài giảng. Đọc thêm: Con giận muốn nói điều gì?

Nguồn tham khảo

• Salovey P., Mayer J. D. (1990), "Emotional Intelligence", Imagination, Cognition and Personality, 9(3).
• Mayer J. D., Salovey P. (1997), "What is emotional intelligence?", trong Emotional Development and Emotional Intelligence.
• Durlak J. A. và cộng sự (2011), "The impact of enhancing students' social and emotional learning", Child Development, 82(1).
• Emotional intelligence, Wikipedia.