Tiền đề là gì?

Tiền đề (premise) là lý do hoặc thông tin được dùng làm cơ sở để đi đến một kết luận. Khi phân tích một lập luận, tìm ra tiền đề giúp chúng ta biết người nói đang dựa vào điều gì, từ đó kiểm tra cơ sở ấy có đáng tin, có liên quan và có thực sự đủ để nâng đỡ kết luận hay không.
Khi một người nói “Học sinh nên ngủ đủ giấc”, chúng ta biết họ đang đưa ra một quan điểm. Nhưng nếu họ nói “Học sinh nên ngủ đủ giấc vì giấc ngủ giúp cơ thể phục hồi và hỗ trợ khả năng học tập”, ta đã biết thêm một điều quan trọng: họ dựa vào đâu để đưa ra quan điểm ấy.
Trong lập luận này, “Học sinh nên ngủ đủ giấc” là kết luận, còn “Giấc ngủ giúp cơ thể phục hồi và hỗ trợ khả năng học tập” đóng vai trò tiền đề. Có thể hiểu đơn giản, tiền đề là điều được đưa ra làm cơ sở để chúng ta chấp nhận một kết luận. Khi muốn tìm tiền đề, một trong những câu hỏi hữu ích nhất là: “Vì sao tôi nên tin điều này?”

Tiền đề tạo ra con đường dẫn đến kết luận.
Một kết luận đứng riêng chỉ cho chúng ta biết người nói nghĩ gì. Tiền đề cho chúng ta thấy họ đã đi đến suy nghĩ ấy bằng cách nào. Chẳng hạn, hai người đều có thể nói “Không nên cho học sinh sử dụng điện thoại trong giờ học”, nhưng lý do của họ rất khác nhau. Một người cho rằng điện thoại khiến học sinh mất tập trung; người khác cho rằng việc sử dụng điện thoại tạo ra sự bất bình đẳng giữa những học sinh có và không có thiết bị. Kết luận giống nhau, nhưng những cơ sở dẫn đến kết luận lại khác nhau. Muốn hiểu và đánh giá lập luận của từng người, chúng ta phải nhìn vào chính những cơ sở ấy.
Một lập luận cũng có thể dựa vào nhiều tiền đề cùng lúc. “Trường nên trồng thêm cây vì sân trường hiện có rất ít bóng mát, học sinh phải hoạt động ngoài trời vào giờ nghỉ và cây xanh có thể giúp giảm nhiệt ở những khu vực tiếp xúc trực tiếp với nắng.” Ở đây, nhiều thông tin đang cùng được sử dụng để nâng đỡ đề xuất trồng thêm cây.
Tuy nhiên, thêm nhiều tiền đề không tự động làm lập luận mạnh hơn. Nếu ai đó nói “Nam nên làm lớp trưởng vì Nam cao nhất lớp, chạy nhanh và vẽ đẹp”, cả ba thông tin đều có thể đúng nhưng gần như không cho chúng ta biết Nam có phù hợp với vai trò lớp trưởng hay không. Trong khi đó, những lý do như “Nam có trách nhiệm với công việc chung và biết lắng nghe các bạn” lại liên quan trực tiếp hơn nhiều. Vì thế, khi đã tìm thấy tiền đề, việc tiếp theo không phải là đếm xem có bao nhiêu, mà là xem chúng thực sự làm được gì cho kết luận.

Tiền đề có thể sai, yếu hoặc chưa đủ.
Một câu trở thành tiền đề vì nó đang được dùng để hỗ trợ kết luận, chứ không phải vì nó chắc chắn đúng.
Giả sử Nam nói: “Không nên nuôi chó vì chó rất nguy hiểm.” “Chó rất nguy hiểm” đang đóng vai trò tiền đề. Nhưng ngay khi tiền đề xuất hiện, chúng ta có thể bắt đầu kiểm tra nó. Chó nào cũng nguy hiểm hay chỉ một số con? Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào giống chó, cách nuôi, huấn luyện hay hoàn cảnh tiếp xúc không? Và ngay cả khi việc nuôi chó có một số rủi ro, những rủi ro ấy đã đủ để đi đến kết luận rằng không nên nuôi chó hay chưa? Những câu hỏi này chạm vào hai điểm khác nhau. Trước hết, ta cần biết tiền đề có đáng tin không. Sau đó, ta còn phải xem tiền đề ấy có thực sự đưa chúng ta đến được kết luận hay không.
Ví dụ, “Nam quên làm bài tập hôm nay nên Nam là người thiếu trách nhiệm” bắt đầu từ một sự việc có thể hoàn toàn đúng: Nam đã quên bài. Nhưng một lần quên bài chưa chắc đủ để đánh giá cả tính cách của Nam. Tiền đề cung cấp một thông tin có liên quan, nhưng kết luận đã đi xa hơn những gì thông tin đó cho phép. Một kết luận có thể nghe hợp lý cho đến khi chúng ta tách nó ra và nhìn kỹ vào thứ đang chứng minh nó.

Tiền đề và bằng chứng liên quan với nhau như thế nào?
Tiền đề thường được hiểu là “lý do”, nên rất dễ bị đồng nhất với bằng chứng. Trong một lập luận đơn giản, ranh giới giữa chúng đôi khi không quá quan trọng. Nhưng khi cần phân tích kỹ hơn, ta có thể nhìn vào vai trò mà mỗi thông tin đang thực hiện.
Giả sử một người nói: “Nên hạn chế sử dụng điện thoại trước khi ngủ vì việc sử dụng màn hình vào buổi tối có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.” Trong lập luận này, ảnh hưởng của màn hình đến giấc ngủ đang được dùng làm tiền đề cho khuyến nghị hạn chế điện thoại. Nếu người khác hỏi “Làm sao bạn biết màn hình có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ?”, lúc này người nói có thể dẫn một nghiên cứu, số liệu hoặc nguồn thông tin đáng tin cậy. Những thông tin đó cung cấp bằng chứng để củng cố cho điều đang được dùng làm tiền đề.
Như vậy, một tiền đề hoàn toàn có thể xuất hiện trước khi chúng ta biết nó có bằng chứng tốt hay không. Người nói đã dùng nó làm lý do; việc của người phân tích là tiếp tục hỏi lý do ấy dựa trên cơ sở nào. Đây cũng là một cách rất hữu ích để trẻ học cách đi sâu vào lập luận. Khi trẻ nói “Con nghĩ A vì B”, ta có thể hỏi “Vì sao B khiến con nghĩ A?” Nhưng cũng có thể hỏi tiếp: “Con biết B bằng cách nào?” Câu hỏi đầu kiểm tra mối liên hệ giữa lý do và kết luận; câu hỏi sau kiểm tra cơ sở của chính lý do ấy.

Những tiền đề quan trọng nhất đôi khi lại không được nói ra.
Không phải mọi bước trong một lập luận đều xuất hiện thành lời. Chúng ta thường bỏ qua những điều mình cho là hiển nhiên, và chính những điều bị bỏ qua ấy đôi khi quyết định toàn bộ kết luận. Chẳng hạn: “Lan đạt điểm rất cao, chắc Lan học rất chăm.” Ta biết Lan đạt điểm cao và người nói kết luận Lan chăm học. Nhưng giữa hai ý này còn thiếu một bước. Để suy luận diễn ra, người nói dường như đang chấp nhận một điều gì đó gần với: “Người đạt điểm cao thường là người học chăm.” Điều này không được nói ra, nhưng nó đang giúp nối thông tin “điểm cao” với kết luận “chăm học”. Đó là một tiền đề ẩn.
Khi đưa tiền đề ấy ra ngoài, ta mới dễ nhận ra điều cần kiểm tra. Điểm cao có thể đến từ việc học chăm, nhưng cũng có thể liên quan đến năng khiếu, phương pháp học, kiến thức đã có từ trước, độ khó của bài kiểm tra hoặc nhiều yếu tố khác. Ta có thể vẫn cho rằng Lan chăm học, nhưng lúc này đã thấy rõ mình cần thêm thông tin gì để kết luận chắc chắn hơn.
Điều tương tự xảy ra trong câu “Ai cũng dùng ứng dụng này nên nó chắc chắn tốt”. Phía sau câu nói đang ẩn một suy nghĩ: “Thứ được nhiều người sử dụng thì đáng tin hoặc có chất lượng tốt.” Khi suy nghĩ ấy còn ẩn, lập luận có thể trôi qua rất nhanh. Khi nó được nói thành lời, ta lập tức có thể hỏi: Có phải thứ phổ biến lúc nào cũng tốt không? Nhận diện tiền đề ẩn vì vậy là một kỹ năng quan trọng của tư duy phản biện. Nó giúp chúng ta tìm ra những điều mà một lập luận cần phải dựa vào để có thể đi tiếp, dù người nói chưa bao giờ nói chúng thành lời.

Tìm tiền đề bằng cách lần ngược suy nghĩ.
Với những lập luận đơn giản, có thể bắt đầu bằng hai câu hỏi: “Người này muốn mình tin điều gì?” và “Họ dựa vào đâu để nghĩ như vậy?” Câu hỏi đầu giúp tìm kết luận, câu hỏi sau đưa chúng ta về những tiền đề.
Nếu ai đó nói “Minh không trả lời tin nhắn nên chắc Minh đang giận mình”, kết luận là Minh đang giận. Thông tin được đưa ra làm cơ sở là Minh chưa trả lời tin nhắn. Nhưng nếu tiếp tục hỏi “Tại sao việc không trả lời tin nhắn lại cho thấy Minh đang giận?”, một tiền đề khác bắt đầu lộ ra: người nói đang cho rằng việc không trả lời thường là dấu hiệu của sự giận dỗi. Đến đây, ta có thể nghĩ đến những khả năng khác. Minh có thể đang bận, chưa nhìn thấy tin nhắn, điện thoại hết pin hoặc chưa biết nên trả lời thế nào. Chỉ bằng việc lần ngược lại những bước đã dẫn mình đến kết luận, một phán đoán tưởng như rất chắc chắn có thể trở thành một giả thuyết cần kiểm tra thêm.
Khả năng này đặc biệt có ích khi trẻ suy nghĩ về chính mình. “Mình làm bài này không tốt, chắc mình không có năng khiếu.” Nếu dừng ở kết luận, trẻ có thể nhanh chóng biến một lần thất bại thành cách nhìn về bản thân. Nhưng nếu hỏi “Mình đang dựa vào đâu để kết luận mình không có năng khiếu?”, trẻ bắt đầu nhìn thấy bước suy luận ở giữa: “Nếu mình có năng khiếu, mình phải làm tốt ngay.” Và chính suy nghĩ ấy mới là điều cần được kiểm tra.
Học về tiền đề vì thế không chỉ giúp trẻ phân tích lời nói của người khác. Nó còn giúp các em nhận ra những điều mình đang âm thầm coi là đúng mỗi khi đưa ra một kết luận.

Kết luận:
Tiền đề là những lý do hoặc thông tin được sử dụng làm cơ sở cho một kết luận. Có tiền đề được nói rõ, có tiền đề nằm ẩn trong những bước suy nghĩ mà người nói cho là hiển nhiên. Có tiền đề được hỗ trợ bởi bằng chứng tốt, nhưng cũng có tiền đề chỉ là một giả định chưa từng được kiểm tra. Bởi vậy, tìm được tiền đề mới chỉ là điểm bắt đầu. Sau khi biết một kết luận đang đứng trên điều gì, ta còn cần xem cơ sở ấy đáng tin đến đâu, liên quan thế nào và có đủ sức đưa chúng ta đến kết luận hay không.
Một câu hỏi “Vì sao?” có thể giúp ta tìm thấy lý do. Nhưng tư duy phản biện bắt đầu đi xa hơn khi ta hỏi tiếp: “Vì sao lý do ấy lại đáng để mình tin?”