10 hiểu lầm phổ biến về Triết học cho trẻ em

Triết học cho trẻ em (Philosophy for Children – P4C) là phương pháp giáo dục sử dụng câu hỏi, đối thoại và lập luận để giúp trẻ phát triển khả năng suy nghĩ. Tuy nhiên, chỉ riêng chữ “triết học” đã khiến P4C dễ bị hình dung thành một môn học trừu tượng, khó hiểu hoặc quá xa với trẻ nhỏ. Thực tế, nhiều điều người ta lo ngại về Triết học cho trẻ em lại xuất phát từ việc nhầm P4C với việc học lịch sử triết học, tranh luận tự do hoặc để trẻ chất vấn mọi thứ. Dưới đây là 10 hiểu lầm phổ biến.

1. Triết học cho trẻ em là dạy trẻ Plato, Aristotle hay Kant.
Đây có lẽ là hình dung đầu tiên khi nghe đến chữ “triết học”: trẻ phải học tên các triết gia, ghi nhớ học thuyết và cố hiểu những khái niệm vốn đã khó ngay cả với người lớn. Nhưng P4C không chủ yếu dạy trẻ về triết học; nó tạo cơ hội để trẻ thực hành suy nghĩ theo cách mang tính triết học. Một đứa trẻ không cần biết Socrates là ai trước khi có thể hỏi: “Có phải lúc nào nói thật cũng đúng?”, cũng không cần học một học thuyết về công bằng trước khi suy nghĩ: “Nếu chia cho mọi người bằng nhau nhưng có người cần nhiều hơn thì có công bằng không?” Các câu chuyện, trò chơi, hình ảnh và tình huống thường là điểm xuất phát. Từ đó, trẻ đặt câu hỏi, đưa ra lý do, tìm ví dụ, xem xét trường hợp ngoại lệ và lắng nghe cách người khác suy nghĩ. Triết học xuất hiện trong quá trình khám phá câu hỏi, chứ không nhất thiết trong việc ghi nhớ tên người đã từng trả lời nó.

2. Triết học chỉ dành cho những đứa trẻ thông minh.
Một cuộc đối thoại triết học không phải cuộc thi xem ai biết nhiều nhất hay trả lời nhanh nhất. Trẻ không cần sở hữu vốn kiến thức đặc biệt để bắt đầu suy nghĩ về tình bạn, công bằng, lời hứa, sự thật hay những vấn đề các em gặp hằng ngày. Trong một cuộc thảo luận, một trẻ có thể đưa ra lập luận dài, trong khi một trẻ khác chỉ hỏi: “Nhưng nếu người đó không cố ý thì sao?” Câu hỏi rất ngắn này đôi khi đủ để khiến cả nhóm phải xem xét lại điều vừa thống nhất. P4C vì thế không chỉ tạo không gian cho những trẻ nói tốt hoặc có nhiều kiến thức. Điều được rèn luyện là khả năng quan sát, đặt câu hỏi, đưa ra lý do, lắng nghe và phát triển suy nghĩ. Đây đều là những năng lực có thể được thực hành và tiến bộ theo thời gian.

3. Triết học cho trẻ em nghĩa là câu nào cũng đúng.
Việc một câu hỏi có nhiều cách trả lời không đồng nghĩa mọi câu trả lời đều có giá trị như nhau. Nếu một trẻ nói “Theo con, như vậy là công bằng”, người hướng dẫn có thể tiếp tục hỏi: “Vì sao?”, “Con đang hiểu công bằng là gì?”, “Nguyên tắc đó có áp dụng được trong trường hợp này không?” hoặc “Có ví dụ nào khiến con phải thay đổi cách nghĩ không?”. Một ý kiến có thể thiếu lý do, dựa trên thông tin sai, mâu thuẫn với chính nó hoặc không đứng vững trước một phản ví dụ. Vì vậy, P4C không dạy trẻ rằng “ai nghĩ gì cũng đúng”. Ngược lại, trẻ học rằng khi đưa ra một quan điểm, mình cần có khả năng giải thích và sẵn sàng để quan điểm ấy được người khác đặt câu hỏi. Điều P4C chấp nhận là nhiều khả năng cần được xem xét, chứ không phải mọi khả năng đều đúng như nhau.

4. Dạy trẻ đặt câu hỏi sẽ khiến trẻ cãi người lớn.
Một đứa trẻ hỏi “Tại sao?” rất dễ bị hiểu là đang chống đối, đặc biệt khi câu hỏi xuất hiện sau một yêu cầu hoặc quy tắc của người lớn. Nhưng đặt câu hỏi và chống đối không phải cùng một việc. Trong P4C, quyền đưa ra quan điểm luôn đi cùng trách nhiệm đối thoại. Trẻ được khuyến khích hỏi, nhưng cũng phải học cách lắng nghe câu trả lời; được phép không đồng ý, nhưng cần giải thích vì sao; có thể phản biện ý tưởng của người khác, nhưng cũng phải chấp nhận để chính ý tưởng của mình được phản biện. Một đứa trẻ có tư duy phản biện không phải đứa trẻ luôn nói “Không”. Đó có thể là đứa trẻ nói: “Con hiểu lý do đó, nhưng con nghĩ trường hợp này hơi khác vì…” hoặc thậm chí: “Lúc đầu con không đồng ý, nhưng bây giờ con nghĩ bạn có lý.” Khả năng bất đồng một cách có lý lẽ và tôn trọng chính là điều P4C muốn phát triển.

5. Triết học cho trẻ em chỉ là ngồi nói chuyện lan man.
Nhìn từ bên ngoài, một buổi P4C có thể giống một nhóm trẻ đang cùng nhau nói về một câu hỏi. Nhưng một cuộc đối thoại triết học không đơn giản là mỗi người lần lượt nói điều mình nghĩ. Nếu một trẻ nói “Bạn ấy là người tốt”, người hướng dẫn có thể hỏi “Con nói ‘người tốt’ nghĩa là gì?”. Nếu trẻ đưa ra một nguyên tắc, cả nhóm có thể tìm một trường hợp ngoại lệ. Nếu hai ý kiến mâu thuẫn, trẻ có thể được yêu cầu xem chúng có thể cùng đúng hay không. Nếu một kết luận được đưa ra, nhóm có thể hỏi nó dựa trên lý do hoặc giả định nào.
Vì vậy, cuộc trò chuyện có cấu trúc tư duy bên dưới: làm rõ khái niệm, tìm lý do, kiểm tra bằng chứng, nhận diện giả định, tìm phản ví dụ, so sánh góc nhìn và điều chỉnh kết luận. Nói chuyện chỉ là hình thức bên ngoài. Điều quan trọng là những gì đang xảy ra với suy nghĩ trong quá trình ấy.

6. Trẻ còn nhỏ thì chưa thể học triết học.
Nếu “học triết học” nghĩa là đọc những văn bản triết học phức tạp, điều đó rõ ràng không phù hợp với trẻ nhỏ. Nhưng nếu triết học bắt đầu từ việc đặt câu hỏi về những khái niệm quen thuộc, trẻ đã làm điều đó từ rất sớm. “Vì sao con phải chia sẻ?”, “Tại sao bạn ấy được làm mà con không được?”, “Người xấu có thể trở thành người tốt không?”, “Nếu con xin lỗi nhưng không thật lòng thì có tính là xin lỗi không?”, “Điều gì khiến một người trở thành bạn?” Trẻ có thể chưa sử dụng những từ như đạo đức, bản sắc, công bằng hay trách nhiệm, nhưng các em đã chạm vào chính những vấn đề ấy. Điều cần thay đổi theo độ tuổi là cách đặt vấn đề. Với trẻ nhỏ, triết học có thể bắt đầu từ một câu chuyện và vài câu hỏi gần gũi. Khi trẻ lớn hơn, các em có thể dần phân tích giả định, xây dựng lập luận, tìm phản ví dụ và khám phá những xung đột phức tạp hơn giữa các giá trị.

7. Triết học không có ích vì không dạy một kỹ năng cụ thể.
P4C không dạy trẻ cách sử dụng một phần mềm, giải một dạng toán hay thực hiện một nghề cụ thể. Vì vậy, giá trị của nó đôi khi khó nhìn thấy ngay như những kỹ năng có một sản phẩm rõ ràng ở cuối buổi học. Nhưng P4C làm việc với một tầng sâu hơn: cách trẻ sử dụng những gì mình biết. Khi gặp một thông tin mới, trẻ có biết hỏi nguồn ở đâu không? Khi hai ý kiến xung đột, trẻ có biết so sánh lý do không? Khi đưa ra quyết định, trẻ có nhận ra những giá trị đang ảnh hưởng đến lựa chọn của mình không? Khi phát hiện bằng chứng mới, trẻ có khả năng sửa kết luận không? Những năng lực như đặt câu hỏi, lập luận, đánh giá thông tin, giải quyết vấn đề, lắng nghe, giao tiếp và tự phản tư không thuộc riêng một môn học. Chính vì vậy, chúng có thể được sử dụng trong rất nhiều tình huống khác nhau. Triết học không cung cấp sẵn lời giải cho mọi vấn đề trẻ sẽ gặp. Nó giúp trẻ có thêm công cụ để suy nghĩ khi gặp một vấn đề chưa có lời giải sẵn.

8. Triết học chỉ nói về những vấn đề xa vời và trừu tượng.
Triết học có thể đặt những câu hỏi rất lớn như “Sự thật là gì?” hay “Điều gì tạo nên một con người?”. Nhưng với trẻ em, những câu hỏi lớn ấy thường xuất hiện từ những tình huống rất nhỏ. Một người bạn kể cho mình một bí mật rồi bí mật ấy có thể khiến người khác gặp nguy hiểm: Có phải lời hứa nào cũng phải giữ? Hai bạn cùng nhận một phần bánh bằng nhau nhưng một bạn chưa ăn gì cả ngày: Chia đều có phải lúc nào cũng công bằng? Một người xin lỗi chỉ vì bị giáo viên yêu cầu: Điều gì khiến một lời xin lỗi trở thành thật lòng? Một người từng làm điều xấu nhưng đã thay đổi: Quá khứ quyết định một người là ai đến mức nào? Triết học không nhất thiết đưa trẻ rời khỏi cuộc sống. Nhiều khi nó làm điều ngược lại: khiến trẻ dừng lại trước những điều rất quen thuộc và nhận ra rằng chúng phức tạp hơn mình tưởng.

9. Trong một cuộc thảo luận triết học, người lớn phải biết câu trả lời.
Giáo viên hoặc cha mẹ thường quen với vị trí của người biết đáp án. Vì vậy, việc dẫn dắt một câu hỏi mà chính mình chưa có kết luận chắc chắn có thể tạo cảm giác không thoải mái. Nhưng trong P4C, người lớn không nhất thiết phải là người sở hữu câu trả lời cuối cùng. Vai trò quan trọng hơn là giúp cuộc truy vấn tiến xa hơn: “Con dựa vào đâu?”, “Bạn đang dùng từ đó theo nghĩa nào?”, “Hai ý kiến này khác nhau ở điểm nào?”, “Có trường hợp nào khiến nguyên tắc đó không còn đúng không?” Đôi khi người lớn hoàn toàn có thể nói: “Cô cũng chưa chắc. Chúng ta thử xem từng cách nghĩ dẫn đến đâu.” Điều đó không làm giảm vai trò của người hướng dẫn. Trái lại, nó cho trẻ thấy một thái độ quan trọng đối với tri thức: chúng ta không cần giả vờ biết khi chưa biết, và việc chưa có câu trả lời có thể là điểm bắt đầu của quá trình tìm hiểu. Tất nhiên, điều này không có nghĩa người lớn không bao giờ cung cấp kiến thức. Khi vấn đề có thông tin thực tế cần thiết hoặc liên quan đến an toàn, trẻ vẫn cần câu trả lời rõ ràng. P4C không biến mọi thứ thành câu hỏi mở.

10. Mục tiêu cuối cùng của triết học là tìm ra một đáp án đúng.
Một cuộc đối thoại triết học có thể kết thúc bằng một kết luận, nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở kết luận ấy. Hai nhóm trẻ có thể thảo luận cùng một câu hỏi và đi đến những kết luận khác nhau, trong khi cả hai đều trải qua một quá trình suy nghĩ có giá trị. Điều đáng quan tâm là sau cuộc trò chuyện, trẻ có hiểu rõ hơn mình đang khẳng định điều gì không? Có nhận ra một giả định trước đó mình chưa nhìn thấy không? Có phát hiện một trường hợp khiến nguyên tắc ban đầu cần sửa lại không? Có hiểu vì sao một người khác có thể nhìn vấn đề khác mình không? Và quan trọng nhất: trẻ có biết điều gì có thể khiến mình thay đổi quan điểm không? Vì thế, P4C không coi việc cả lớp đi đến cùng một đáp án là thước đo duy nhất của một buổi học thành công. Đôi khi một cuộc thảo luận tốt kết thúc bằng việc trẻ nhận ra rằng câu hỏi phức tạp hơn mình nghĩ và kết luận ban đầu của mình cần thêm điều kiện.

Vậy Triết học cho trẻ em thực sự hướng tới điều gì?
Nếu gạt bỏ những hiểu lầm trên, P4C không phải là việc biến trẻ thành những “triết gia nhí”, khiến trẻ chất vấn mọi thứ hay dành hàng giờ thảo luận những vấn đề không có lời giải. Điều P4C hướng tới gần gũi hơn nhiều: giúp trẻ hình thành thói quen không dừng suy nghĩ ngay khi đã có một câu trả lời. Trẻ học cách hỏi mình dựa vào đâu, khái niệm mình đang sử dụng có nghĩa gì, còn trường hợp nào mình chưa tính đến và liệu một lý do tốt hơn có khiến mình cần suy nghĩ lại hay không. Bởi mục tiêu của Triết học cho trẻ em không phải tạo ra những đứa trẻ luôn có ý kiến về mọi thứ, mà là những đứa trẻ biết mình cần làm gì với một ý kiến trước khi tin rằng nó đúng.