Cảm giác xấu hổ đến từ đâu?

Có bao giờ bạn rơi vào một khoảnh khắc "muốn độn thổ" chưa: Đang đi tung tăng giữa sân trường đông đúc thì lỡ chân trượt ngã dội gáo nước lạnh hay lúc cô giáo gọi đứng dậy trả lời câu hỏi mà trong đầu trống rỗng không một chữ? Lúc đó, hai má bạn nóng bừng bừng, tai đỏ gay, tim đập thình thịch và chỉ ước mình có siêu năng lực tàng hình ngay lập tức để biến mất khỏi trái đất.

Chúng ta vẫn thường trải qua cảm giác ngại ngùng, xấu hổ đó rất nhiều lần trong những năm tháng đi học nhưng đã bao giờ bạn tò mò tự hỏi cái cảm giác kỳ cục khiến mình chỉ muốn "chui xuống đất" ấy rốt cuộc từ đâu mà chui ra chưa?

Chiếc kính siêu hiển vi của bộ não: Tự soi vào chính mình

Khi bạn còn là một em bé 1 tuổi, nếu lỡ làm đổ bát cháo hay cởi trần chạy lung tung khắp nhà, bạn sẽ cười khoái chí chứ chẳng thấy ngại chút nào. Nhưng khoảng từ 2 đến 3 tuổi trở đi, bộ não bắt đầu phát triển một "siêu năng lực" mới là bắt đầu nhận thức về bản thân (Self-awareness).

Lúc này, bạn giống như được phát một chiếc kính siêu hiển vi, bạn không chỉ nhìn thế giới bên ngoài nữa mà bắt đầu quay chiếc kính đó lại để tự soi chính mình. Bạn nhận ra "Ồ, mình là một cá thể riêng biệt và mọi người xung quanh đang nhìn ngó, đánh giá mình!". Cảm giác xấu hổ sinh ra chính từ chiếc kính soi này, nó xuất hiện khi bạn nhận ra mình vừa làm một điều gì đó "lệch chuẩn" so với kỳ vọng của mọi người hoặc của chính bản thân mình.

Nỗi sợ cổ xưa của loài người: Sợ bị đuổi khỏi "bầy đàn"

Nếu quay ngược cỗ máy thời gian về thời kỳ đồ đá, khi con người còn sống thành từng bộ lạc trong rừng rậm, bạn sẽ hiểu vì sao bộ não lại tạo ra cảm giác xấu hổ. Ngày đó, nếu một cá thể làm điều gì sai trái và bị cả bộ lạc xua đuổi, người đó chắc chắn sẽ không thể tự sinh tồn trước thú dữ.

Vì vậy, cảm giác xấu hổ chính là một hệ thống "báo động đỏ" do tổ tiên truyền lại. Mỗi khi bạn lỡ lời, làm sai hoặc làm trò cười trước mặt tập thể, bộ não sẽ lập tức phát ra tín hiệu xấu hổ như một lời cảnh báo "Nguy hiểm! Cậu đang làm điều có thể khiến mọi người xa lánh đấy, mau sửa sai đi!". Xấu hổ thực ra là một phản xạ tự nhiên giúp chúng ta biết điều chỉnh hành vi, biết học cách sống hòa nhập và tôn trọng những quy tắc chung của tập thể.

Nhầm lẫn giữa "Xấu hổ" và "Tự dằn dỗ"

Các nhà tâm lý học từng chỉ ra một sự thật rất thú vị về sự khác biệt giữa Lỗi gián tiếp (Guilt) và Xấu hổ (Shame).

Khi bạn lỡ tay làm vỡ chiếc bình hoa yêu thích của mẹ và nghĩ rằng "Ôi, mình trót làm một hành động sai rồi", đó là sự hối lỗi, nó giúp bạn xin lỗi và dọn dẹp bãi chiến trường. Nhưng nếu bạn lại nghĩ "Tồi tệ thật, mình đúng là một đứa vụng về, vô dụng và xấu xa" thì đó chính là cạm bẫy của sự xấu hổ tiêu cực. Xấu hổ quá mức sẽ biến thành một gã xấu tính, suốt ngày thọc tay vào vết thương và thầm thì vào tai bạn rằng "Cậu không đủ tốt đâu".

Kết bạn với cảm giác "muốn độn thổ"

Cảm giác xấu hổ không phải là một món quà dễ chịu nhưng nó lại là một phần không thể thiếu trên hành trình trưởng thành của mỗi học sinh. Nó cho thấy bạn có lòng tự trọng, biết quan tâm đến cảm xúc của mọi người xung quanh và muốn bản thân trở nên tốt hơn.

Lần tới, nếu lỡ có một khoảnh khắc "quên bài" hay "vấp ngã" làm mặt bạn đỏ tía tai, hãy nhớ rằng: Tất cả mọi người trên đời – kể cả những người bạn ngầu nhất hay các thầy cô giáo – đều đã từng vô số lần muốn độn thổ như thế! Thay vì tự dằn vặt bản thân cả tuần liền, hãy thử hít một hơi thật sâu, mỉm cười tự giễu một cái rồi rủ đứa bạn thân: "Vừa nãy tớ buồn cười quá đúng không?". Khi bạn dám đối diện và cất tiếng cười, cảm giác xấu hổ sẽ tự động thu dọn đồ đạc và biến mất lúc nào không hay!