Vì sao mình hay mất kiên nhẫn với con?

Đã bao giờ bạn vừa trút một trận gắt gỏng lên đầu đứa con nhỏ để rồi ngay phút sau phải quay đi lau vệt nước mắt hối hận vì nhìn thấy đôi mắt ngơ ngác, sợ hãi của con? Cảm giác bất lực đó giống như một cái bẫy tâm lý mà hầu như người làm cha mẹ nào cũng từng sập vào: Rõ ràng dặn lòng phải dịu dàng, phải kiên nhẫn nhưng chỉ cần một sự cố nho nhỏ xảy ra đúng lúc mình đang mệt mỏi, cơn giận lập tức bùng lên như một bản năng không thể kiểm soát. Chúng ta thường tự dằn dằn rứt rằng mình là những người bố, người mẹ tồi. Nhưng thực tế, cơn giận dữ bộc phát đó hiếm khi xuất phát từ việc đứa trẻ quá hư mà nó là tiếng kêu cứu từ những giới hạn chịu đựng đang bị quá tải bên trong chính người lớn.

Sự cạn kiệt năng lượng và gánh nặng quá tải cảm xúc

Sự kiên nhẫn không phải là một phẩm chất đạo đức vô tận mà là một nguồn tài nguyên sinh học có giới hạn. Bộ não con người cần năng lượng để vận hành chức năng kiểm soát hành vi và điều hòa cảm xúc. Khi một người mẹ hoặc người bố phải trải qua hàng tấn áp lực công việc, gánh nặng tài chính, sự thiếu ngủ kéo dài cùng hàng trăm quyết định không tên mỗi ngày, nguồn tài nguyên kiên nhẫn đó đã chạm đáy từ trước khi bước chân về nhà.

Trẻ con với bản tính hồn nhiên và sự đòi hỏi chú ý liên tục vô tình trở thành đốm lửa cuối cùng rơi vào bể xăng đã chực chờ bùng cháy. Khi cơ thể rơi vào trạng thái kiệt sức (burnout), não bộ sẽ tự động kích hoạt cơ chế sinh tồn "chiến hay biến" (fight or flight). Những hành vi rất bình thường của trẻ nhỏ như làm mất đồ, ăn chậm hay hỏi liên tục lúc này bị não bộ người lớn giải mã nhầm thành một mối đe dọa dẫn đến phản ứng bùng nổ tức thì nhằm chấm dứt sự khó chịu ngay lập tức.

Những kỳ vọng không thực tế về sự phát triển của trẻ

Nhiều khoảnh khắc mất kiên nhẫn bùng phát từ sự lệch pha giữa kỳ vọng của người lớn và năng lực thực tế của bộ não đứa trẻ. Cha mẹ thường vô tình áp đặt góc nhìn của một người trưởng thành lên con, kỳ vọng một đứa trẻ 3 tuổi phải biết kiềm chế sự giận dữ, một đứa trẻ 5 tuổi phải ngồi yên cặm cụi học bài hay một đứa trẻ 7 tuổi không được phép quên đồ dùng học tập.

Nghiên cứu về sự phát triển thần kinh của Tiến sĩ Daniel Siegel tại Đại học California, Los Angeles (UCLA) chỉ ra rằng vỏ não tiền trán – cơ quan đảm nhận chức năng tư duy logic, kiểm soát xung động và điều hòa cảm xúc – là phần não bộ phát triển chậm nhất và chỉ hoàn thiện hoàn toàn khi con người bước vào tuổi 25. Trẻ em hoạt động chủ yếu dựa vào hệ viền (limbic system) – trung tâm của cảm xúc và bản năng. Việc đòi hỏi một đứa trẻ phải hành xử logic và điềm tĩnh giống người lớn là một yêu cầu phi thực tế về mặt sinh học. Khi hiểu rằng sự vô lý hay mè nheo của con đơn thuần là dấu hiệu của một bộ não chưa trưởng thành, góc nhìn của cha mẹ sẽ chuyển từ "con đang cố tình chống đối" sang "con đang cần sự giúp đỡ".

Tiếng vang từ tuổi thơ và những kích thích vết thương cũ

Đôi khi, phản ứng dữ dội của cha mẹ trước một hành vi của con lại không liên quan gì đến hiện tại mà là sự dội lại của những trải nghiệm quá khứ. Trong tâm lý học, đây được gọi là hiện tượng "kích hoạt vết thương tâm lý" (trigger). Nếu trong quá khứ, bạn từng sống trong một môi trường mà sự khóc lóc bị trừng phạt, sự đòi hỏi bị coi là hư hỏng hoặc cảm xúc cá nhân hoàn toàn bị phớt lờ, bạn sẽ tích lũy một sự kìm nén âm thầm.

Khi đứa con của bạn tự do thể hiện sự giận dỗi, khóc lóc hay đòi hỏi – những điều mà đứa trẻ bên trong bạn từng không bao giờ được phép làm – bộ não của bạn sẽ vô thức cảm thấy bất an và đe dọa. Cơn giận dữ bộc phát lúc này là cách mà tiềm thức phản ứng lại với cảm giác bất lực trong quá khứ. Đứa trẻ vô tình chạm vào cái còi báo động của vết thương cũ khiến bạn đối xử với con bằng đúng sự gắt gỏng mà bạn từng phải nhận khi còn nhỏ.

Học cách nhẫn nại với chính bản thân mình

Hành trình nuôi dạy một đứa trẻ điềm tĩnh không bắt đầu bằng việc học các kỹ thuật uốn nắn con mà bắt đầu từ việc cha mẹ học cách quay về chăm sóc chính mình. Khi nhận thấy ngọn lửa giận bắt đầu bùng lên, hãy cho phép bản thân dừng lại vài giây, hít một hơi thật sâu hoặc tạm thời bước ra khỏi khoảng không gian căng thẳng nếu con đang ở trong môi trường an toàn. Khoảng dừng nhỏ đó giúp não bộ chuyển từ chế độ phản xạ bản năng sang chế độ tư duy sáng suốt.

Hãy học cách hạ thấp kỳ vọng, chấp nhận sự bừa bộn và những trận khóc lóc như một phần tất yếu của quá trình lớn lên. Quan trọng nhất, hãy bao dung với những lần bạn lỡ mất kiểm soát. Mất kiên nhẫn là một phản ứng rất con người. Điều làm nên một người cha, người mẹ tốt không phải là sự hoàn hảo không bao giờ tức giận mà là khả năng nhận ra sai sót, biết ôm lấy con để xin lỗi sau cơn giông bão và cùng con học cách trưởng thành qua từng ngày.