Vì sao con thích kể đi kể lại một câu chuyện?

Nếu từng rơi vào cảnh phải giả vờ ngạc nhiên đến lần thứ năm mươi tám khi nghe con kể lại chuyện "hôm nay ở lớp bạn A bị cô phạt", hẳn nhiều cha mẹ sẽ hiểu cảm giác kiệt sức của một khán giả bất đắc dĩ. Đứa trẻ có thể thao thao bất tuyệt cùng một tình tiết, đúng một biểu cảm, không sai một dấu chấm phẩy, mặc cho người lớn đã thuộc lòng đến mức có thể nhắm mắt đọc trả bài. Đôi khi chúng ta tự hỏi: Rốt cuộc đĩa hát trong đầu con bị kẹt kim hay trí nhớ của đứa trẻ này có vấn đề?

Thế nhưng, sự "lặp lại vô tận" ấy lại không phải là một lỗi hệ thống. Dưới góc nhìn thần kinh học và tâm lý học trẻ em, đó là một chiến lược học tập thượng thừa, một công cụ xoa dịu cảm xúc kỳ diệu mà tự nhiên đã trang bị cho đứa trẻ.

Bản thiết kế mạng thần kinh và khao khát làm chủ thế giới

Khác với người lớn luôn thèm khát những thông tin mới mẻ, bộ não của trẻ em lại vận hành dựa trên nguyên lý củng cố liên kết. Trong cuốn sách "Brain Rules for Baby", nhà thần kinh học John Medina giải thích rằng mỗi khi trẻ nghe hoặc kể lại một câu chuyện, các chuỗi liên kết thần kinh liên quan sẽ được củng cố và phủ thêm một lớp chất bọc bảo vệ dày hơn. Quá trình này giống như việc đi đè lên một con đường mòn trong rừng vậy, càng đi nhiều lần, con đường càng rộng rãi, bằng phẳng và dễ đi.

Thế giới ngoài kia vốn dĩ quá rộng lớn, hỗn loạn và nằm ngoài tầm kiểm soát của một đứa trẻ. Việc kể đi kể lại một câu chuyện quen thuộc mang lại cho con cảm giác làm chủ. Đứa trẻ biết chính xác điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, nhân vật nào sẽ xuất hiện và kết cục ra sao. Cảm giác dự đoán đúng tuyệt đối mọi diễn biến mang lại cho trẻ sự an toàn trọn vẹn và niềm vui sướng của một kẻ nắm trọn kịch bản trong tay.

Chiếc van xả cảm xúc và tiến trình giải mã những ẩn số tâm lý

Đằng sau một câu chuyện được lặp đi lặp lại thường ẩn chứa một nút thắt cảm xúc mà trẻ chưa thể xử lý hết trong một lần. Đó có thể là một nỗi sợ mơ hồ, một sự ngạc nhiên tột độ hay một niềm vui quá lớn. Khi kể lại sự việc, đứa trẻ đang đóng vai một nhà trị liệu tâm lý cho chính mình, tái hiện lại sự kiện trong một môi trường an toàn để từng bước tiêu hóa những cảm xúc dồn nén đó.

Lý thuyết về sự phát triển nhận thức của Jean Piaget chỉ ra rằng trẻ nhỏ tư duy thông qua quá trình đồng hóa và điều chỉnh. Một sự việc xảy ra ở trường có thể quá mới lạ so với vốn sống ít ỏi của con. Mỗi lần kể lại là một lần trẻ thêm vào một chi tiết, thử nghiệm một góc nhìn mới hoặc quan sát phản ứng của người nghe để tinh chỉnh lại cách mình hiểu về thế giới. Khi nỗi sợ hoặc sự tò mò ban đầu đã được giải mã hoàn toàn, câu chuyện đó sẽ tự động hết hạn và đứa trẻ sẽ chuyển sang một chủ đề mới.

Trò chơi giao tiếp và nhu cầu neo giữ sự kết nối

Hãy quan sát ánh mắt của đứa trẻ khi kể chuyện. Con không chỉ kể cho mảng tường hay chú gấu bông, con đang tìm kiếm ánh mắt và sự chú ý của cha mẹ. Việc lặp lại một câu chuyện đã từng khiến cha mẹ bật cười hay trầm ồ là cách ngắn nhất, an toàn nhất để trẻ tái tạo lại khoảnh khắc kết nối ấm áp đó. Trẻ biết chắc rằng câu chuyện này có khả năng tạo ra sự tương tác cao và con đang dùng nó như một chiếc móc câu để giữ chân người lớn ở lại trong thế giới của mình.

Nghiên cứu từ Đại học Sussex về khả năng tiếp thu ngôn ngữ ở trẻ em cũng cho thấy, sự lặp lại cấu trúc ngữ âm và từ vựng trong các câu chuyện quen thuộc giúp trẻ mở rộng vốn từ và nâng cao kỹ năng diễn đạt nhanh gấp nhiều lần so với việc tiếp xúc với các thông tin mới liên tục. Khi kể lại, trẻ không chỉ tái hiện sự việc mà đang thực hành nghệ thuật ngôn ngữ, học cách điều khiển tông giọng, nhịp điệu và biểu cảm khuôn mặt sao cho cuốn hút nhất.

Nghệ thuật làm khán giả và cách biến sự kiên nhẫn thành trò chơi

Thay vì thở dài thầm lặng hay ngắt lời con bằng những câu từ chối phũ phàng, cha mẹ hoàn toàn có thể biến những phút giây lặp lại này thành một trò chơi tương tác thú vị để kích thích tư duy của con phát triển xa hơn. Một trong những bí quyết hiệu quả là đóng vai người bắt lỗi ngớ ngẩn. Người lớn có thể cố tình thay đổi một chi tiết nhỏ trong câu chuyện quen thuộc của con, chẳng hạn như đoán sai tên nhân vật hay diễn biến. Đứa trẻ sẽ vô cùng thích thú khi được sửa lưng cha mẹ và hào hứng đính chính lại sự thật.

Bên cạnh đó, cha mẹ cũng có thể mở rộng kịch bản bằng cách đặt ra những câu hỏi mở để kích thích trí tưởng tượng của con bước ra khỏi lối mòn. Những câu hỏi như “Nếu lúc đó con ở đấy thì con sẽ làm gì?” hoặc “Giả sử sự việc diễn ra theo hướng khác thì sao” sẽ giúp trẻ vận dụng tư duy linh hoạt hơn. Quan trọng nhất, việc giúp con đặt tên cho cảm xúc ẩn giấu đằng sau câu chuyện sẽ giúp giải tỏa nỗi niềm nội tâm của trẻ. Khi cảm xúc được lắng nghe và thấu hiểu trọn vẹn, nhu cầu lặp lại câu chuyện đó ở trẻ sẽ tự động giảm xuống một cách tự nhiên.

Rồi sẽ đến một ngày, đứa trẻ ấy bước vào tuổi dậy thì, đóng chặt cửa phòng và chỉ đáp lại cha mẹ bằng những tiếng ừ hứ cộc lốc. Lúc đó, chúng ta sẽ nhận ra rằng khoảng thời gian bị con "tra tấn" bằng một câu chuyện lặp đi lặp lại mười lần một ngày từng là một đặc ân vô giá.

Đằng sau sự lặp lại kiên trì ấy, không chỉ là một bộ não đang miệt mài học cách trưởng thành mà còn là một trái tim nhỏ bé đang tìm mọi cách để xích lại gần cha mẹ. Hãy mỉm cười, lùi lại một chút và lắng nghe con kể lại lần thứ mười chín vì đó là cách đứa trẻ nói với người lớn rằng "Trong thế giới xa lạ này, nhà là nơi an toàn nhất để con sẻ chia".