Trẻ nghĩ về cái chết từ khi nào?

Trong hình dung của hầu hết người lớn, tuổi thơ của một đứa trẻ luôn đong đầy sự ngây thơ, rực rỡ và hoàn toàn tách biệt khỏi những phạm trù u tối như sự mất mát hay cái chết. Thế nhưng, sẽ có một ngày, đứa trẻ đột nhiên ngẩng lên nhìn cha mẹ và đặt ra những câu hỏi khiến người lớn không khỏi giật mình: "Con rồi có chết không?", "Khi chết đi con sẽ đi đâu?" hay "Bà chết rồi có thức dậy được nữa không?". Sự ngơ ngác và lúng túng của phụ huynh trước những câu hỏi này là điều hoàn toàn dễ hiểu, bởi chúng ta thường lo sợ rằng suy nghĩ về cái chết sẽ làm tổn thương tâm hồn non nớt của con.

Dưới góc nhìn của tâm lý học phát triển, khái niệm về cái chết không xuất hiện đột ngột mà được hình thành qua một tiến trình nhận thức tự nhiên và liên tục. Đứa trẻ bắt đầu chú ý đến cái chết từ rất sớm nhưng cách chúng hiểu về hiện tượng này sẽ biến chuyển qua từng độ tuổi tương ứng với sự phát triển của bộ não.

Nhận thức sơ khai về sự biến mất ở tuổi chập chững

Nhiều cha mẹ sẽ bất ngờ khi biết rằng mầm mống nhận thức về cái chết đã bắt đầu cựa quậy từ khi trẻ mới chỉ 2 đến 3 tuổi. Ở độ tuổi này, trẻ chưa thể hiểu cái chết là gì theo đúng nghĩa sinh học nhưng chúng bắt đầu nhận biết về sự "vắng mặt" hoặc "không còn tồn tại". Khi chơi trò trốn tìm, nhìn thấy một bông hoa héo tàn hay chứng kiến chú cá cảnh trong bể nằm bất động, đứa trẻ đã bắt đầu cảm nhận được sự thay đổi của trạng thái tồn tại.

Tuy nhiên, nhận thức của trẻ dưới 5 tuổi về cái chết mang đậm tính thần thoại và ngây thơ. Trẻ xem cái chết chỉ là một trạng thái tạm thời và có thể đảo ngược được, giống như việc nhân vật hoạt hình bị đè bẹp dí rồi lại vươn vai đứng dậy chạy tiếp hoặc như một chuyến đi xa rồi sẽ quay về. Trẻ chưa thể hiểu rằng cái chết nghĩa là mọi chức năng sinh học hoàn toàn dừng lại và việc hỏi khi nào một người đã mất sẽ "thức dậy" là phản xạ nhận thức hết sức bình thường của giai đoạn này.

Trò chơi của tư duy ma thuật và bước ngoặt ở tuổi tiểu học

Bước vào khoảng 5 đến 7 tuổi, khi bộ não bắt đầu tiếp xúc với nhiều thông tin hơn từ thế giới bên ngoài, trẻ bắt đầu tò mò sâu sắc về cái chết. Đây là giai đoạn tư duy của trẻ bị chi phối mạnh mẽ bởi khái niệm "tư duy ma thuật" (Magical Thinking). Trẻ bắt đầu lờ mờ nhận ra cái chết là sự kết thúc nhưng lại tin rằng nó xảy ra do những nguyên nhân mang tính siêu nhiên hoặc do bản thân mình đã vô tình nghĩ xấu, làm sai điều gì đó.

Trẻ ở lứa tuổi này cũng thường "thần thoại hóa" cái chết thành một nhân vật cụ thể như một bóng đen, một con quái vật hay một ông lão bặm trợn đi bắt người. Sự tò mò của trẻ lúc này gắn liền với nỗi sợ hãi mơ hồ. Chúng bắt đầu hỏi những câu hỏi rất trực diện và chi tiết về cơ thể sau khi chết nhưng vẫn mang niềm tin rằng cái chết chỉ xảy ra với người già, người bệnh hoặc những ai "không may mắn", chứ bản thân mình và cha mẹ sẽ luôn miễn nhiễm với quy luật ấy.

Sự sụp đổ của ảo tưởng và nhận thức toàn diện về quy luật tự nhiên

Phải đến giai đoạn từ 9 đến 11 tuổi, nhận thức của trẻ về cái chết mới thực sự đạt đến độ trưởng thành và tương đồng với người lớn. Nhờ sự hoàn thiện của thùy trán và khả năng tư duy trừu tượng, đứa trẻ chính thức giải mã được ba trụ cột cốt lõi của khái niệm cái chết: Tính vĩnh viễn (không thể đảo ngược), tính toàn thể (mọi chức năng sống đều ngừng hoạt động) và tính tất yếu (mọi sinh vật sống, bao gồm cả bản thân trẻ và cha mẹ, đều phải chết).

Sự sụp đổ của "ảo tưởng an toàn" này thường mang đến cho trẻ một đợt khủng hoảng tâm lý nhẹ. Trẻ có thể trở nên lo âu hơn, sợ độ cao, lo lắng cho sức khỏe của cha mẹ mỗi khi đi xa hoặc bắt đầu suy ngẫm về ý nghĩa của cuộc sống. Đây không phải là sự lệch lạc về tâm lý mà là một bước ngoặt sinh học quan trọng ghi dấu sự trưởng thành trong nhận thức luận của đứa trẻ về thế giới thực tại.

Đồng hành cùng con bước qua những thắc mắc mang tính bản thể

Tránh né hoặc dùng những lời nói dối bọc đường như "ông đã đi ngủ một giấc thật sâu" hay "bà đã bay lên mây" đôi khi lại vô tình gieo vào lòng trẻ những nỗi sợ hãi mơ hồ, khiến trẻ sợ đi ngủ hoặc sợ những chuyến đi xa. Thay vì né tránh, điều quan trọng là cha mẹ cần học cách lắng nghe và trò chuyện về cái chết một cách bình thản, trung thực nhưng bình yên.

Người lớn có thể sử dụng những quy luật tự nhiên gần gũi như sự thay đổi của bốn mùa, sự tàn lụi của cây cỏ hay vòng đời của các loài động vật để giải thích cho con hiểu về nhịp điệu của cuộc sống. Khi con đặt câu hỏi, hãy trả lời ngắn gọn bằng những thuật ngữ chính xác phù hợp với độ tuổi, đồng thời khẳng định mạnh mẽ về sự an toàn của con ở thời điểm hiện tại và tình yêu thương vĩnh cửu của gia đình.

Khi cha mẹ dũng cảm đón nhận những thắc mắc về cái chết bằng sự chân thành, chúng ta không chỉ xua tan nỗi sợ cho con mà còn dạy trẻ biết trân trọng giá trị của sự sống và yêu thương trọn vẹn từng khoảnh khắc hiện tại.