Trẻ có triết học không?

Nếu triết học được định nghĩa là những hệ thống lý thuyết phức tạp, những thuật ngữ hàn lâm hay những cuốn sách dày cộp nằm trên kệ thư viện thì câu trả lời cho câu hỏi “Trẻ em có triết học không?” chắc chắn là không. Nhưng nếu nhìn triết học ở bản chất nguyên sơ nhất của nó – sự tò mò, khao khát hiểu về thế giới và những câu hỏi nghi vấn về sự tồn tại – thì trẻ em không chỉ có triết học mà chúng chính là những "triết gia bẩm sinh" tự nhiên nhất.

Bản năng kinh ngạc và sự tò mò nguyên bản

Nhiều nhà triết học vĩ đại như Plato hay Aristotle từng khẳng định rằng, gốc rễ của mọi tư duy triết học đều bắt nguồn từ "sự kinh ngạc" (wonder) – đây lại chính là trạng thái tâm lý thống trị ở trẻ em. Khi bước vào thế giới, mọi thứ đối với một đứa trẻ đều mới mẻ và đầy ẩn số. Trẻ nhìn một chiếc lá rơi, một đám mây trôi hay sự ra đi của một con vật nuôi với sự ngạc nhiên thuần khiết mà người lớn từ lâu đã mất đi do thói quen và sự quen thuộc.

Chính sự kinh ngạc này thúc đẩy trẻ đặt ra những câu hỏi mang tính triết học sâu sắc mà đôi khi khiến người lớn phải giật mình dừng lại suy ngẫm: "Tại sao con người phải chết?", "Trước khi sinh ra con ở đâu?", "Tại sao chúng ta phải làm điều tốt?" hay "Nếu con nhắm mắt lại thì thế giới có còn ở đó không?". Những câu hỏi "Tại sao?" liên túc của trẻ không đơn thuần là sự tò mò về mặt kỹ thuật hay khoa học mà là hành trình tự thân khám phá bản chất của sự tồn tại, đạo đức và tri thức.

Góc nhìn tâm lý học và giáo dục hiện đại

Gareth Matthews – một giáo sư triết học nổi tiếng tại Đại học Massachusetts – đã dành nhiều năm nghiên cứu về khả năng tư duy của trẻ nhỏ và kết luận rằng trẻ em thường xuyên tham gia vào các cuộc thảo luận triết học một cách tự nhiên. Trẻ liên tục suy nghĩ về các khái niệm như sự công bằng, tính đúng sai, thời gian và sự thật. Khi một đứa trẻ 5 tuổi ấm ức kêu lên "Thế này là không công bằng!", đứa trẻ đó không chỉ đang đòi quyền lợi mà đang chạm vào khái niệm cốt lõi của triết học đạo đức (Ethics).

Phương pháp giáo dục "Triết học cho trẻ em" (P4C - Philosophy for Children) – do nhà triết học Matthew Lipman khởi xướng từ những năm 1970 – cũng dựa trên nền tảng rằng trẻ em hoàn toàn có năng lực tư duy phản biện, lập luận và truy vấn triết học nếu được đặt trong một môi trường cởi mở. Việc trò chuyện triết học không làm mất đi sự thơ ngây của trẻ mà ngược lại, giúp rèn luyện khả năng tư duy độc lập, sự nhạy cảm với các giá trị sống và năng lực lắng nghe người khác.

Khi người lớn vô tình phủ nhận "vị triết gia" nhỏ tuổi

Thách thức lớn nhất đối với tư duy triết học của trẻ lại nằm ở phản ứng của thế giới người lớn. Do bận rộn, mệt mỏi hoặc thiếu kiên nhẫn, cha mẹ và thầy cô thường gạt đi những câu hỏi "lạ đời" của con bằng những câu trả lời qua quýt, mang tính áp đặt hoặc hời hợt. Khi nhận được những câu trả lời như "Lớn lên rồi biết" hay "Mọi thứ vốn dĩ nó thế", trẻ dần học cách chấp nhận các đáp án sẵn có, ngừng thắc mắc và từng bước rời xa bản năng triết học của mình.

Việc dập tắt những câu hỏi mang tính bản thể này vô tình làm xói mòn tư duy phản biện và sự nhạy bén tinh thần của đứa trẻ. Khi không còn thắc mắc về thế giới xung quanh, con người dễ rơi vào trạng thái tư duy lối mòn, chấp nhận mọi thứ một cách thụ động khi trưởng thành.

Nuôi dưỡng tâm hồn triết gia trong lòng con

Đồng hành cùng một "triết gia nhỏ tuổi" không đòi hỏi cha mẹ phải đọc hết các tác phẩm triết học kinh điển mà chỉ cần một thái độ trân trọng và lắng nghe chân thành. Khi con đặt ra một câu hỏi hóc búa về cuộc sống, thay vì vội vàng đưa ra một đáp án đóng khung hay dạy bảo, cha mẹ hoàn toàn có thể đối thoại ngược lại rằng "Con nghĩ sao về điều đó?" hoặc "Tại sao con lại nghĩ như vậy?".

Chính những phút giây chậm lại để cùng con tranh luận về một góc nhìn, cùng suy ngẫm về khái niệm đúng – sai hay cái đẹp trong cuộc sống hằng ngày sẽ giúp giữ cho ngọn lửa tò mò của trẻ luôn cháy sáng. Trẻ em không cần trở thành những nhà nghiên cứu triết học trong tương lai nhưng việc giữ được cái nhìn triết học – một tâm trí biết đặt câu hỏi, biết trăn trở và biết rung động trước thế giới – chính là chìa khóa để con sống một cuộc đời sâu sắc, tự do và thực sự là chính mình.