Trẻ có biết lo âu không?

Chúng ta – những người trưởng thành đang trầy tróc với hóa đơn, deadline và những đêm mất ngủ – thường nhìn vào đám trẻ con bằng một ánh mắt ghen tị thơ mộng: "Ước gì được bé lại, trẻ con thì biết lo nghĩ cái gì, ăn với chơi là hết ngày!". Mặc định ấy biến tuổi thơ thành một thiên đường miễn nhiễm với áp lực. Nhưng nếu có dịp bước qua cánh cửa phòng khám của một bác sĩ tâm lý nhi khoa, người lớn sẽ phải bàng hoàng nhận ra: dưới những hình hài bé nhỏ ấy là những cơn địa chấn lo âu âm thầm với sức nặng đôi khi chẳng kém gì gánh nặng của thế giới người lớn.

Trẻ con không những biết lo âu mà tâm trí non nớt của chúng còn hoang mang trước nỗi sợ hơn chúng ta rất nhiều.

Hình hài của lo âu ẩn nấp dưới chiếc áo người lớn không nhận ra

Nếu sự lo âu của người lớn được phát ngôn rõ ràng qua những tiếng thở dài, những tách cà phê thứ ba trong ngày hay những dòng dòng than thở trên mạng xã hội thì lo âu ở trẻ em lại là một kẻ ngụy trang tài tình. Trẻ chưa có đủ vốn từ vựng để định danh trạng thái "Con đang bị quá tải cảm xúc", cũng chưa đủ kinh nghiệm để hiểu điều gì đang diễn ra bên trong hệ thần kinh của mình. Thế là, nỗi lo âu chọn cách "nói" qua ngôn ngữ của cơ thể.

Một đứa trẻ 6 tuổi sáng nào trước khi đến trường cũng kêu đau bụng, buồn nôn; một đứa trẻ 8 tuổi bỗng nhiên đái dầm trở lại hoặc cắn móng tay đến bật máu hay một đứa trẻ tuổi teen trở nên cọc cằn, dễ bùng nổ chỉ vì một cái chạm tay – phần lớn những biểu hiện đó không phải là hành vi "làm trò để trốn học" hay "bắt đầu bướng bỉnh".

Tiến sĩ Daniel Siegel, nhà tâm thần học lừng danh tại Đại học California (UCLA), giải thích rằng khi trẻ cảm thấy mất an toàn, hạch hạnh nhân (trung tâm báo động của não bộ) sẽ phát ra tín hiệu nguy hiểm khẩn cấp. Vì vỏ não tiền trán – nơi xử lý tư duy logic và tự xoa dịu – của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, toàn bộ phản ứng sinh học đó sẽ đổ dồn xuống cơ thể: tim đập nhanh, co thắt dạ dày và căng cơ. Đứa trẻ thực sự thấy đau, thực sự thấy hoảng loạn dù lý do gây ra nỗi sợ đó trong mắt người lớn có thể vô cùng ngớ ngẩn.

Những cơn địa chấn mang tên "vặt vãnh"

Ngưỡng chịu đựng và thế giới quan của một đứa trẻ rất khác người lớn. Những điều chúng ta tặc lưỡi cho là chuyện bé xíu lại có thể là những cơn sóng thần đối với con.

Các nghiên cứu về chấn thương tâm lý trẻ em của Tiến sĩ Bruce Perry chỉ ra rằng trẻ em sở hữu một hệ thống "máy quét cảm xúc" siêu nhạy. Một đứa trẻ sơ sinh có thể vọt nhịp tim chỉ vì nghe thấy tần số gắt gỏng trong cuộc tranh cãi của cha mẹ ở phòng bên. Trẻ không cần hiểu nội dung cuộc cãi vã, con chỉ cần hấp thụ toàn bộ bầu không khí lo âu lơ lửng trong ngôi nhà.

Khi lớn hơn một chút, nỗi lo âu chuyển dạng thành nỗi sợ bị chia cắt (Separation Anxiety), sợ làm cha mẹ thất vọng, sợ bị bạn bè tẩy chay hay áp lực phải trở nên hoàn hảo trong một lịch trình kín tuần. Người lớn nhìn vào thấy đó là một cuộc sống đầy đủ nhưng với trẻ, đó là một hành trình gồng mình liên tục để không bị rơi ra khỏi sự kỳ vọng.

Đừng dập tắt một ngọn lửa bằng cách phủ nhận sự tồn tại của nó

Bi kịch lớn nhất của một đứa trẻ bị lo âu không nằm ở bản thân nỗi sợ mà nằm ở phản ứng của thế giới xung quanh. Khi con thu mình lại vì sợ hãi và nhận về những câu nói vô tình: "Có thế thôi mà cũng sợ!", "Mày thì có cái gì mà phải lo?" hay "Đừng có làm nũng nữa!", đứa trẻ nhận về một thông điệp cay đắng: cảm xúc của mình là sai trái và mình hoàn toàn cô độc trong thế giới này.

Chúng ta thường vội vã muốn dập tắt nỗi sợ của con vì chính người lớn cũng không chịu nổi cảm giác bất lực khi thấy con mình bất an. Nhưng việc gạt phắt đi nỗi lo của đứa trẻ chỉ giống như việc chúng ta tháo kíp nổ của một chiếc chuông báo cháy – khói vẫn bay nghi ngút, chỉ là không ai nghe thấy tiếng kêu cứu mà thôi.

Trẻ em không cần những người lớn siêu nhân có thể xóa sạch mọi thử thách hay biến cuộc sống thành một công viên giải trí không nỗi sợ. Thứ đứa trẻ cần, đôi khi chỉ là một người lớn đủ bình tĩnh để không hốt hoảng trước cơn hoảng loạn của con. Một người lớn hiểu rằng nỗi sợ của một đứa trẻ 5 tuổi hay sự bế tắc của một người 40 tuổi, về mặt cảm xúc, đều mang một sức nặng nguyên sơ như nhau.