Nếu không ai khen, con có còn thích việc mình làm không?

Mỗi lần con vẽ xong một bức tranh, xếp xong một mô hình Lego hay tự mình hoàn thành bài tập khó, hành động đầu tiên của đứa trẻ thường là chạy ngay đến trước mặt cha mẹ rồi vui mừng reo lên "Mẹ ơi, xem con làm đẹp không này!". Ánh mắt ngây thơ ấy chờ đợi một lời xuýt xoa, một cái vỗ tay hay một lời khen "Con giỏi quá!". Đó là phản ứng hoàn toàn tự nhiên của bất kỳ đứa trẻ nào trên hành trình tìm kiếm sự công nhận từ những người chúng yêu thương nhất.

Thế nhưng, nếu một ngày không có ai ở đó để tán thưởng, không có tràng vỗ tay hay phần thưởng nào được trao, liệu đứa trẻ có còn tiếp tục say mê với công việc mình đang làm không? Câu hỏi này chạm đến một ranh giới rất quan trọng trong tâm lý học phát triển: Sự khác biệt giữa Động lực ngoại tại (Extrinsic Motivation) và Động lực nội tại (Intrinsic Motivation).

Bẫy ngọt ngào từ những lời khen tặng và sự phụ thuộc cảm xúc

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên nuôi dạy con mà lời khen được sử dụng như một thứ "thần dược" tinh thần. Cha mẹ khen con từ những việc nhỏ nhất để khuyến khích, tạo động lực và giúp con tự tin. Tuy nhiên, nếu lời khen được trao đi một cách dễ dãi và mang tính định giá, chúng ta vô tình biến lời khen thành một thứ "nghiện" về mặt cảm xúc. Đứa trẻ sẽ bắt đầu hành động chỉ để đi tìm phần thưởng là sự tán thưởng của người lớn.

Nhà tâm lý học Edward Deci cùng các cộng sự tại Đại học Rochester đã thực hiện một nghiên cứu kinh điển về "Hiệu ứng gạt bỏ" (Overjustification Effect). Kết quả chỉ ra rằng, khi một đứa trẻ vốn dĩ thích vẽ tranh bắt đầu được trao phần thưởng hoặc lời khen dồn dập cho mỗi bức vẽ, niềm vui thích tự nhiên của chúng đối với việc vẽ sẽ giảm đi rõ rệt ngay khi phần thưởng bị ngắt kết nối. Đứa trẻ không còn vẽ vì niềm vui sáng tạo nữa mà vẽ vì lời khen. Khi không ai khen, động lực thúc đẩy hành động của trẻ cũng lập tức biến mất.

Khi niềm vui bị tước đoạt bởi thước đo của người khác

Sự phụ thuộc vào lời khen nguy hại ở chỗ, nó dần tước đi của đứa trẻ khả năng tự đánh giá bản thân và niềm vui thuần khiết trong trải nghiệm. Một đứa trẻ lớn lên chỉ để làm hài lòng người khác sẽ luôn sống trong sự hoài nghi và lo âu. Nếu vẽ một bức tranh mà không ai khen đẹp, chúng sẽ nghĩ bức tranh đó thất bại. Nếu nỗ lực chơi một bản nhạc mà không ai vỗ tay, chúng sẽ cảm thấy việc tập luyện trở nên vô nghĩa.

Những lời khen tập trung vào kết quả hoặc trí thông minh bẩm sinh sẽ vô tình xây dựng một "Tư duy cố định" (Fixed Mindset). Đứa trẻ sẽ sợ thử thách vì sợ làm sai, sợ không nhận được lời khen. Chúng trở nên mỏng manh trước sự ngó lơ hoặc chê bai của xã hội, bởi vì giá trị bản thân của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn và phản hồi từ thế giới bên ngoài chứ không xuất phát từ chính bên trong.

Nuôi dưỡng ngọn lửa tự thân từ những trải nghiệm thuần khiết

Để con duy trì được sự say mê ngay cả khi đứng một mình trong bóng tối, cha mẹ cần giúp con dịch chuyển từ khao khát "được công nhận" sang cảm giác "tự hào về bản thân". Điều này không có nghĩa là chúng ta ngừng khen ngợi con mà là thay đổi cách chúng ta tương tác với những nỗ lực của con. Thay vì phán xét kết quả bằng những từ ngữ đắt giá như "xuất sắc", "thần đồng", hãy quay về quan sát quá trình và đặt những câu hỏi gợi mở để con tự cảm nhận.

Khi con khoe một bức tranh, thay vì nói "Con vẽ đẹp nhất nhà", cha mẹ có thể hỏi: "Con thích nhất chi tiết nào trong bức tranh này?", "Lúc phối những màu này con cảm thấy thế nào?". Cách tương tác này hướng sự chú ý của đứa trẻ vào cảm xúc và trải nghiệm của chính nó. Đứa trẻ sẽ nhận ra rằng sự hài lòng và niềm vui vốn dĩ nằm ở từng nét vẽ, từng mồ hôi đổ ra trong quá trình làm chứ không nằm ở tiếng vỗ tay của người xem.

Trả lại cho con quyền sở hữu niềm hạnh phúc cá nhân

Sự trưởng thành đích thực của một con người bắt đầu từ thời điểm họ có thể mỉm cười tự hào về một việc mình làm mà không cần bất kỳ ai xung quanh biết đến hay tán thưởng. Một nhà khoa học miệt mài trong phòng thí nghiệm, một người thợ mộc mỉm cười trước một chiếc ghế vừa hoàn thành hay một đứa trẻ say sưa xếp những khối gỗ trong góc phòng – tất cả đều đang sống trong trạng thái "Dòng chảy" (Flow), nơi phần thưởng lớn nhất chính là sự đắm chìm trọn vẹn vào công việc.

Nhiệm vụ của cha mẹ không phải là biến mình thành khán giả nhiệt thành nhất luôn vỗ tay trong mọi sân diễn của con mà là giúp con xây dựng một "la bàn nội tại" vững chắc. Khi một đứa trẻ hiểu được giá trị của sự nỗ lực và tìm thấy niềm vui ngay trong chính hành động mình làm, chúng sẽ sở hữu một sức mạnh tinh thần vô song. Dù tương lai có đối mặt với sự thờ ơ hay sóng gió của cuộc đời, đứa trẻ ấy vẫn sẽ vững vàng bước tiếp, say mê sống và sáng tạo – đơn giản vì đó là con đường mang lại hạnh phúc đích thực cho chính bản thân con.