Khi nào trẻ bắt đầu hiểu người khác nghĩ gì?

Đã bao giờ bạn vô tình thở dài một tiếng rất nhẹ và đứa con 4 tuổi đang chơi góc phòng chợt ngẩng lên hỏi "Mẹ mệt lắm à?" hay khi bạn đi làm về mệt rã rời, con lại ngoan ngoãn thu dọn đồ chơi – điều mà bình thường có nhắc mười lần con cũng không làm? Chúng ta thường nghĩ trẻ con ngây thơ và không biết gì cho đến khi nhận ra con đang âm thầm "đọc vị" suy nghĩ và cảm xúc của mình một cách chính xác đến giật mình. Vậy từ thời điểm nào, đứa trẻ thoát khỏi thế giới của riêng mình để bắt đầu thấu suốt tâm trí của người khác? 

Những mầm mống đầu tiên ở giai đoạn chập chọe

Rất lâu trước khi biết cất lời giải thích suy nghĩ của mình, trẻ nhỏ đã bắt đầu quan sát và đọc vị cảm xúc của người lớn. Khoảng từ 14 đến 18 tháng tuổi, đứa trẻ bắt đầu nhận ra sự thích – ghét của người khác có thể không giống với sở thích của mình.

Nghiên cứu kinh điển mang tên "Bánh quy và Bông cải xanh" của nhà tâm lý học Betty Repacholi và Alison Gopnik tại Đại học California, Berkeley đã chứng minh điều này. Trong thí nghiệm, nhà nghiên cứu tỏ ra rất thích ăn bông cải xanh nhưng lại nhăn mặt chê bánh quy. Khi được yêu cầu đưa thức ăn cho người lớn, hầu hết trẻ 18 tháng tuổi đã chủ động đưa bông cải xanh – món mà người lớn thích – thay vì đưa chiếc bánh quy mà chính bản thân đứa trẻ thèm muốn. Đây là bằng chứng thực tế đầu tiên cho thấy trẻ bắt đầu hiểu nhu cầu của người đối diện.

Cột mốc vàng 4 tuổi và bài kiểm tra niềm tin sai lầm

Khả năng thực sự đặt mình vào vị trí suy nghĩ của người khác – được các nhà tâm lý học gọi là "Thuyết tâm trí" (Theory of Mind) – thường chính thức phát triển vượt bậc khi trẻ đạt khoảng 4 tuổi. Ở độ tuổi này, con bắt đầu hiểu rằng một người có thể tin vào một điều hoàn toàn không có thật chỉ vì người đó không có đủ thông tin như con.

Để kiểm tra năng lực này, hai nhà nghiên cứu Heinz Wimmer và Josef Perner đã thiết kế thí nghiệm nổi tiếng "Sally - Anne" vào năm 1983. Trong bài kiểm tra, búp bê Sally giấu quả bóng vào một chiếc giỏ rồi đi ra ngoài. Búp bê Anne lén chuyển quả bóng sang chiếc hộp bên cạnh. Khi Sally quay lại phòng, người ta hỏi đứa trẻ: "Sally sẽ tìm quả bóng ở đâu?". Trẻ 3 tuổi thường trả lời Sally sẽ tìm trong hộp (vì chính đứa trẻ đã nhìn thấy quả bóng bị chuyển sang hộp). Nhưng trẻ 4 đến 5 tuổi lại trả lời chính xác rằng Sally sẽ tìm trong giỏ vì con hiểu Sally không hề biết việc quả bóng đã bị chuyển đi. Cột mốc này đánh dấu việc đứa trẻ chính thức thoát khỏi góc nhìn cá nhân để hiểu được dòng suy nghĩ của người khác.

Khi con bắt đầu biết đọc vị người lớn

Khi năng lực nhận thức này hình thành, thế giới giao tiếp của con thay đổi hoàn toàn. Việc hiểu suy nghĩ của người khác mang lại cho trẻ khả năng cảm thông, biết an ủi khi thấy bạn khóc hoặc biết chia sẻ đồ chơi để làm người khác vui nhưng mặt khác, đây cũng là lúc trẻ bắt đầu phát triển một kỹ năng hoàn toàn mới: Biết nói dối và thao túng cảm xúc nhẹ nhàng.

Trẻ nhận ra cha mẹ không phải là những vị thần "biết hết mọi chuyện". Nếu cha mẹ không ở trong phòng lúc con làm vỡ chiếc bình hoa, cha mẹ sẽ không thể biết ai là người làm vỡ trừ khi con tự nói ra. Những câu nói dối ngô nghê ở tuổi lên 4 hay lên 5 thực chất không phải là dấu hiệu của sự hư hỏng hay biến chất mà là một bằng chứng nhận thức cho thấy bộ não của con đã tiến lên một bước mới: Con biết phân biệt giữa những gì mình biết và những gì người khác biết.

Cách cha mẹ nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc cho con

Năng lực hiểu suy nghĩ của người khác phát triển tự nhiên theo quy luật sinh học nhưng môi trường gia đình chính là xúc tác quan trọng nhất giúp kỹ năng này trở nên sâu sắc. Sự thấu hiểu không tự nhiên hoàn thiện nếu con sống trong một môi trường mà cảm xúc của mọi người bị phớt lờ hoặc áp đặt.

Thay vì chỉ đưa ra những mệnh lệnh khô khốc, cha mẹ hãy năng trò chuyện với con về cảm xúc và góc nhìn của những người xung quanh. Những câu hỏi gợi mở như "Con đoán xem vì sao bạn lại khóc?", "Nếu con bị bạn lấy mất đồ chơi thì con sẽ cảm thấy thế nào?" hay "Hôm nay bố đi làm về rất mệt, con nghĩ bố đang cần gì nhất?" sẽ giúp đứa trẻ luyện tập thói quen bước ra khỏi cái tôi của mình. Sự kiên nhẫn đồng hành của cha mẹ từng ngày sẽ giúp con không chỉ trở thành một đứa trẻ thông minh mà còn là một con người biết thấu cảm và sống tử tế khi bước vào đời.