Điều gì làm trẻ ngừng đặt câu hỏi?

Có một khoảng thời gian, đứa trẻ nào cũng như một chiếc máy phát thanh không có nút dừng: "Tại sao trời mưa?", "Sao con cá không thở bằng mũi?", "Vì sao bố lại phải đi làm?". Những câu hỏi dồn dập đến mức lắm lúc làm người lớn phát điên. Nhưng rồi đến một ngày, căn nhà bỗng nhiên yên tĩnh lạ kỳ. Đứa trẻ không còn bám theo chân cha mẹ để thắc mắc nữa. Con ngồi ngoan ngoãn trong góc phòng, mắt dán vào màn hình điện thoại hoặc lặng lẽ làm xong bài tập rồi đi ngủ. Sự im lặng đó không xuất phát từ việc con đã hiểu hết mọi thứ trên đời mà vì con đã học được cách ngừng tò mò.

Những lần lỡ tay dập tắt sự háo hức

Hiếm có cha mẹ nào đủ kiên nhẫn để trả lời câu hỏi thứ một trăm của con sau một ngày dài kiệt sức ở công ty. Bữa tối chưa nấu xong, tin nhắn công việc vẫn nhảy thông báo mà con cứ quấn lấy chân hỏi những điều không đâu. Trong những khoảnh khắc căng thẳng đó, phản ứng tự nhiên của chúng ta thường là: "Hỏi lắm thế!", "Để yên cho bố mẹ thở chút đi" hoặc tống cho con chiếc iPad để mua lấy vài phút bình yên.

Nghiên cứu của Giáo sinh tâm lý học Michelle Chouinard tại Đại học California, Merced đã ghi nhận một con số thực tế: Trẻ em từ 2 đến 5 tuổi trung bình đặt tới 107 câu hỏi mỗi giờ. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi những thắc mắc liên tục nhận về sự phản hồi lơ đễnh, gắt gỏng hoặc thái độ gạt đi từ người nuôi dưỡng, đứa trẻ sẽ nhanh chóng rút ra một kết luận rằng việc đặt câu hỏi chỉ làm phiền người khác. Sau vài lần hẫng hụt, con chọn cách giữ lại mọi thắc mắc cho riêng mình.

Cảm giác ngượng ngùng khi câu hỏi bị coi là "vớ vẩn"

Thế giới trong mắt một đứa trẻ rất khác người lớn. Con có thể hỏi những câu cực kỳ ngô nghê như "Vì sao cái bàn lại có bốn chân mà không phải ba chân?". Ranh giới giữa một lời trêu đùa vô tư và sự tổn thương ở trẻ nhỏ vốn rất mong manh. Một nụ cười giễu cợt của người lớn, một cái lắc đầu ngán ngẩm hay câu nói vô tình "Chuyện đấy mà cũng hỏi!" đều có thể làm đứa trẻ thấy xấu hổ.

Con trẻ rất nhạy cảm với sự đánh giá từ môi trường xung quanh. Khi cảm thấy việc đặt câu hỏi có nguy cơ biến mình thành kẻ ngốc nghếch hoặc khiến người lớn khó chịu, con sẽ chọn giải pháp an toàn nhất, đó là không hỏi nữa. Sự im lặng này ban đầu chỉ là một phản ứng tự vệ để tránh bị quê nhưng lâu dần sẽ tạo thành tâm lý thụ động. Con chấp nhận mọi thứ xung quanh như một lẽ đương nhiên mà không bao giờ buồn thắc mắc hay tìm hiểu bản chất vấn đề nữa.

Áp lực của những "đáp án chuẩn"

Khi bước vào nhà trường, đứa trẻ tiếp tục đối mặt với một thực tế khác: Hệ thống giáo dục chỉ quan tâm đến việc con có trả lời đúng đáp án chuẩn trong sách hay không. Ở trường lẫn ở nhà, những câu trả lời "đúng quy chuẩn" luôn được khen ngợi và cho điểm cao. Ngược lại, những câu hỏi đi ngược lại lối tư duy thông thường thường bị coi là làm mất thời gian hoặc lạc đề.

Báo cáo quy mô lớn của tổ chức giáo dục Gallup phối hợp cùng Gallup Student Poll trên hàng trăm nghìn học sinh Mỹ đã đưa ra một số liệu báo động: Mức độ hứng thú học tập và tần suất chủ động đặt câu hỏi của học sinh giảm mạnh theo độ tuổi. Nếu như ở tiểu học có đến 74% học sinh cảm thấy hứng thú và liên tục đặt câu hỏi thì đến cấp trung học phổ thông, con số này tụt thảm hại xuống chỉ còn 32%. Khi nhận ra mọi thắc mắc đều phải quy về một đáp án có sẵn để thi cử, việc tò mò tìm hiểu thêm trở nên thừa thãi. Đứa trẻ dần mất đi niềm vui học hỏi tự nhiên và chuyển sang chế độ học vẹt để trả bài cho xong.

Nhặt lại sự kết nối từ những điều giản dị

Muốn con cất lời trở lại, cha mẹ không cần phải gồng mình trở thành một nhà khoa học biết hết mọi câu trả lời trên đời. Đứa trẻ hỏi không phải để kiểm tra kiến thức của cha mẹ, con hỏi vì muốn kết nối và muốn biết góc nhìn của người lớn. Khi con đặt một câu hỏi khó, một lời thú nhận thật thà như "Bố mẹ cũng chưa biết câu này, để tối nay hai bố con mình cùng tra sách xem sao" lại có sức nặng hơn rất nhiều một câu trả lời qua quýt cho xong chuyện.

Tạo cho con một cảm giác an toàn ngay tại nhà – nơi con biết rằng mọi câu hỏi của mình dù ngô nghê đến đâu cũng được lắng nghe nghiêm túc – là cách duy nhất để giữ lại sự nhạy bén cho con. Đừng để căn nhà chỉ còn tiếng tivi và sự im lặng. Một đứa trẻ còn biết đặt câu hỏi là một đứa trẻ còn khao khát lớn lên và khám phá thế giới.