Điều gì khiến chúng ta sợ con thất bại?

Khi thấy đứa trẻ lẩy bẩy tự cầm ly nước đầy, nhón chân trèo lên chiếc xà đơn ngoài công viên hay loay hoay trước một bài toán khó, nhịp tim của người lớn thường có xu hướng tăng vọt. Phản xạ tự nhiên của không ít phụ huynh là lao vào giật lấy chiếc ly, đỡ lấy lưng con hoặc đọc ngay đáp án. Chúng ta che chắn, dọn dẹp mọi chướng ngại vật trên đường đi của trẻ dưới danh nghĩa cao đẹp, đó là tình yêu thương và sự bảo vệ.

Nhưng nếu dũng cảm bóc tách từng lớp cảm xúc bên trong mình, cha mẹ sẽ phải thừa nhận một thực tế hơi chua chát: thứ chúng ta đang nỗ lực dập tắt không phải là nguy cơ vấp ngã của đứa trẻ mà là nỗi sợ thất bại của chính bản thân người lớn.

Chiếc gương phản chiếu sự bất an của cha mẹ

Dưới góc độ tâm lý học phân tâm, trẻ em thường vô tình trở thành "dự án kéo dài" (extended self) của cha mẹ. Chúng ta nhìn vào thành công hay thất bại của con để định giá năng lực làm cha mẹ của chính mình.

Khi đứa trẻ bị điểm kém, không vào được trường top hoặc đơn giản là xử lý kém cỏi trong một trận tranh chấp đồ chơi ở sân chơi, sự thất bại đó của con lập tức chạm vào vết thương lòng chưa lành của người lớn. Nó kích hoạt nỗi sợ bị xã hội phán xét "Mình là một người cha/mẹ thất bại".

Khi người lớn mang trong mình nỗi sợ về sự "không đủ tốt" (shame and inadequacy), họ sẽ có xu hướng áp đặt sự hoàn hảo đó lên con cái. Chúng ta sợ con thất bại vì không chịu nổi cảm giác kiệt sức và bất lực khi phải nhìn thấy một phiên bản "lỗi" của chính mình đang hiện hữu ở đứa trẻ.

Nỗi sợ từ sự bất an của thời đại và ảo tưởng về con đường phẳng lỳ

Chúng ta đang sống trong một xã hội bị thống trị bởi tư duy "không được thua ở vạch xuất phát". Sự bùng nổ của truyền thông xã hội biến cuộc sống thành một cuộc triển lãm không hồi kết về những "đứa trẻ nhà người ta" toàn năng: biết nói tiếng Anh từ 2 tuổi, chơi đàn piano từ 4 tuổi và luôn gặt hái thành tích vượt trội.

Áp lực vô hình đó bơm vào tâm trí phụ huynh một niềm tin độc hại: thất bại ở tuổi thơ là một điểm đen trong hồ sơ, một gờ giảm tốc có thể hất văng con ra khỏi cuộc đua cuộc đời. Tiến sĩ William Stixrud – nhà tâm lý thần học và là tác giả của cuốn sách The Self-Driven Child (Đứa trẻ tự vận hành) – chỉ ra rằng cha mẹ ngày nay đang mắc hội chứng "lo âu chuyển giao". Chúng ta biến những trải nghiệm vấp ngã tự nhiên và cần thiết của tuổi thơ thành các cuộc khủng hoảng sinh tồn, để rồi tước đi của con cơ hội được rèn luyện sức bền tâm lý.

Tránh né nỗi đau của con hay tránh né sự bất lực của chính mình?

Nhìn thấy đứa trẻ khóc ức chế vì không làm được bài hoặc tủi thân vì bị loại khỏi đội bóng là một trải nghiệm không dễ chịu với bất kỳ người làm cha mẹ nào. Mối liên kết thần kinh giữa cha mẹ và con cái khiến chúng ta đau cùng nỗi đau của con.

Thế nhưng, hành động nhảy vào "giải cứu" con ngay lập tức thực chất là một cơ chế tự vệ ích kỷ của người lớn. Chúng ta giải cứu con để giải thoát cho chính mình khỏi cảm giác xót xa và bất lực. Khi không thể kiên nhẫn nhìn con chật vật, chúng ta tước mất của trẻ khoảnh khắc kỳ diệu nhất của sự học hỏi: cảm giác tự mình vượt qua khó khăn sau nhiều lần vấp ngã.

Một đứa trẻ lớn lên trong một môi trường được "bọc bong bóng" – nơi mọi thất bại đều được cha mẹ dọn dẹp trước – sẽ phát triển một tư duy cố định (Fixed Mindset). Con sẽ sống trong sự sợ hãi thường trực, luôn coi thất bại là bằng chứng của sự kém cỏi thay vì là một bước đệm tất yếu để trưởng thành.

Thất bại của con không phải là bản án cho cha mẹ

Nỗi sợ con thất bại chỉ thực sự lắng xuống khi cha mẹ dũng cảm tách rời giá trị bản thân ra khỏi kết quả của đứa trẻ. Con cái không phải là tấm huy chương để cha mẹ khoe khoang, cũng không phải là nơi để chúng ta sửa chữa những nuối tiếc của thời tuổi trẻ.

Trẻ em cần thất bại, cần ngã trầy gối để biết cách đứng dậy, cần làm hỏng một mô hình để biết cách lắp lại và cần nếm trải sự thất vọng để phát triển lòng kiên cường. Việc của cha mẹ không phải là dọn sạch con đường cho con đi mà là chuẩn bị cho con một đôi chân vững vàng để bước đi trên con đường gập ghềnh đó.

Thứ mà đứa trẻ cần nhất khi đối mặt với thất bại không phải là một người cha, người mẹ vội vã lao vào làm hộ mà là một điểm tựa bình tĩnh – một người lớn đủ bao dung để ôm con vào lòng và nói "Thất bại này không định nghĩa con là ai. Bố mẹ ở đây và chúng ta có thể thử lại vào ngày mai."