Có phải khen nhiều sẽ giúp con tự tin?

Mỗi khi con đạt điểm mười, tự buộc xong dây giày hay giúp mẹ dọn bàn ăn, phản ứng nhanh nhất của hầu hết cha mẹ là tung ra những lời khen có cánh: "Con thông minh quá!", "Ai mà giỏi xế này!", "Con thật tuyệt vời!". Chúng ta tin rằng lời khen giống như những viên gạch xây nên tòa lâu đài tự tin cho đứa trẻ. Thế nhưng, liệu việc "mưa lời khen" có thực sự tạo ra một đứa trẻ vững vàng hay vô tình dựng lên một sự tự tin bong bóng dễ vỡ trước sóng gió đời thực?

Câu trả lời của các chuyên gia tâm lý có thể khiến nhiều người giật mình: Khen nhiều không đồng nghĩa với việc con sẽ tự tin hơn. Điều quyết định lại nằm ở cách khen và đối tượng của lời khen đó.

Lòng tự trọng giả tạo và nỗi sợ thất bại chực chờ

Nhiều cha mẹ nhầm lẫn giữa "sự tự tin thực chất" và "lòng tự trọng thổi phồng". Khi được khen ngợi quá đà và liên tục bằng những từ ngữ phóng đại, đứa trẻ dần hình thành một hình ảnh ảo tưởng về bản thân. Sự tự tin dựa trên những lời khen sáo rỗng thực chất rất mong mong, bởi nó không được bồi đắp từ năng lực thực tế hay kinh nghiệm va vấp của chính đứa trẻ.

Những đứa trẻ thường xuyên được khen "thông minh" lại có xu hướng dễ bỏ cuộc hơn khi gặp bài toán khó so với nhóm trẻ được khen vì "sự nỗ lực". Việc được gán nhãn "thông minh" tạo ra một áp lực vô hình, khiến trẻ sợ phải đối mặt với thử thách mới vì lo lắng nếu thất bại, cái nhãn "thông minh" kia sẽ bị tước mất. Lời khen quá nhiều lúc này không tạo ra sự tự tin mà lại gieo vào lòng trẻ nỗi sợ thất bại.

Khi lời khen biến thành "liều thuốc nghiện" và sự thao túng

Một tác hại ngầm khác của việc khen quá nhiều là biến đứa trẻ thành người sống phụ thuộc vào đánh giá bên ngoài. Khi mọi hành động nhỏ nhặt đều đợi chờ phản hồi tán thưởng từ cha mẹ, đứa trẻ sẽ đánh mất khả năng tự đánh giá bản thân. Chúng không còn biết một việc mình làm là tốt hay xấu, đúng hay sai nếu không có tiếng vỗ tay của người lớn.

Tác giả Alfie Kohn, trong cuốn sách nổi tiếng "Unconditional Parenting" (Nuôi dạy con không điều kiện), đã nhận định rằng lời khen khen ngợi liên tục thực chất là một hình thức kiểm soát hành vi. Cha mẹ dùng lời khen như một phần thưởng để bắt con làm theo ý mình. Lâu dần, đứa trẻ lớn lên với tâm lý của một "People Pleaser" – luôn cố gắng làm hài lòng người khác để nhận về sự công nhận, thay vì tự tin vào giá trị nội tại và năng lực tự thân của chính mình.

Từ gán nhãn kết quả sang ghi nhận quá trình

Tự tin thực sự không đến từ việc biết mình "giỏi hơn người khác" mà đến từ cảm giác "mình có năng lực giải quyết vấn đề". Để lời khen thực sự trở thành nguồn dưỡng chất nuôi dưỡng sự tự tin vững vàng, cha mẹ cần học cách chuyển dịch trọng tâm của lời khen.

Thay vì khen ngợi phẩm chất bẩm sinh hay kết quả cuối cùng, hãy khen ngợi quá trình, sự kiên trì và chiến lược mà con đã sử dụng. Những câu khen như: "Mẹ thấy con đã rất kiên nhẫn thử lại nhiều lần dù bài toán này rất khó" hay "Con đã dành cả chiều để tập trung hoàn thành mô hình này đấy" sẽ giúp trẻ hiểu rằng thành công đến từ sự nỗ lực và bản thân con hoàn toàn có khả năng kiểm soát cũng như cải thiện kết quả bằng chính hành động của mình.

Trao cho con cơ hội tự trải nghiệm niềm tự hào

Sự tự tin bền vững nhất của một đứa trẻ được hình thành khi chúng tự mình vượt qua khó khăn mà không cần bất kỳ sự tung hứng nào từ bên ngoài. Đó là cảm giác sung sướng khi tự tay leo lên được đỉnh dốc, tự sửa được món đồ chơi hỏng sau nhiều lần thất bại.

Thay vì đóng vai một "khán giả nhiệt thành" liên tục vỗ tay, cha mẹ hãy là một "người quan sát tinh tế". Đôi khi, chỉ cần một ánh mắt ấm áp, một cái gật đầu mỉm cười và câu hỏi "Con cảm thấy thế nào khi tự mình làm được việc này?" là quá đủ. Hãy trả lại cho con quyền được tự hào về chính mình, bởi vì khi một đứa trẻ tự cảm nhận được giá trị của bản thân từ bên trong, không lời chê bai nào có thể làm con gục ngã và cũng không cần bất kỳ "mưa lời khen" nào để con cảm thấy vững vàng.