Có nên để con cạnh tranh?

Nhìn cảnh hai đứa trẻ tranh nhau một món đồ chơi hay cay cú khóc lóc vì thua một ván cờ, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là muốn can thiệp ngay. Chúng ta sợ sự cạnh tranh sẽ làm tổn thương tình cảm, gieo vào lòng con tính đố đố kỵ hoặc tạo ra những áp lực tâm lý không cần thiết. Nhưng né tránh cạnh tranh hoàn toàn trong một thế giới vốn dĩ luôn vận hành bằng sự thi đua có thực sự là một lựa chọn đúng đắn?

Bản năng sinh tồn và bài học từ những trận thua đầu đời

Cạnh tranh không phải là một khái niệm do người lớn nghĩ ra rồi ép trẻ nhỏ phải gánh chịu, đó là một bản năng phát triển tự nhiên. Ngay từ giai đoạn chập chững, trẻ đã biết so đo xem ai được chia nhiều bánh hơn, ai chạy nhanh hơn ra cửa đón bố. Việc cố tình tạo ra một "môi trường chân không" – nơi ai cũng có giải, ai cũng là người chiến thắng – vô tình tước đi của con cơ hội được rèn luyện sức đề kháng tâm lý trước những va đập thực tế ngoài xã hội.

Nghiên cứu về tâm lý học hành vi của nhà nghiên cứu C. S. Dweck tại Đại học Stanford đã chỉ ra rằng, cách trẻ đối diện với sự thất bại trong môi trường cạnh tranh quyết định việc con hình thành "Tư duy phát triển" (Growth Mindset) hay "Tư duy cố định" (Fixed Mindset). Một đứa trẻ chưa từng biết đến cảm giác thua cuộc sẽ rất dễ vỡ mộng và sụp đổ khi bước ra đời thật – nơi không ai cưng nựng hay nhường nhịn con. Cạnh tranh lành mạnh chính là bài tập dượt an toàn nhất giúp con học cách chấp nhận trận thua, nhìn nhận thẳng thắn vào điểm yếu của mình và tìm cách đứng dậy.

Ranh giới mong manh giữa động lực và sự đố kỵ

Điều làm nên mặt tối của sự cạnh tranh không nằm ở bản thân cuộc thi đua mà nằm ở "thước đo" mà người lớn vô tình áp đặt lên con. Khi mục tiêu cạnh tranh bị biến thành việc phải hạ bệ người khác, phải vượt mặt bạn B để làm cha mẹ nở mặt nở mũi, sự thi đua sẽ nhanh chóng biến chất thành áp lực độc hại. Con sẽ học cách đo đếm giá trị bản thân bằng sự thất bại của người xung quanh, dẫn đến tâm lý lo âu, gian dối để thắng bằng mọi giá hoặc đố kỵ khi thấy bạn bè thành công.

Ngược lại, nếu được định hướng đúng, cạnh tranh là một chất xúc tác tuyệt vời kích hoạt sự nỗ lực nội sinh. Khái niệm cạnh tranh lành mạnh không bắt đầu bằng việc nhìn sang vạch xuất phát của người khác để so sánh mà bắt đầu bằng việc nhìn lại chính mình của ngày hôm qua. Khi con hiểu rằng cuộc đua quan trọng nhất là cuộc đua vượt qua giới hạn của bản thân, niềm vui khi chiến thắng hay bài học khi thất bại đều mang một giá trị giáo dục vô cùng sâu sắc.

Thái độ của cha mẹ quyết định "màu sắc" của cuộc đua

Trẻ con không tự nhiên cảm thấy áp lực hay cay cú khi thua cuộc, phản ứng của con phần lớn là sự phản chiếu từ thái độ của người lớn xung quanh. Nếu cha mẹ thở dài thất vọng khi con chỉ đạt giải nhì hoặc tâng bốc con lên mây xanh khi con thắng bạn, chúng ta đang biến sự cạnh tranh thành chiếc còng tâm lý đè nặng lên vai đứa trẻ.

Thay vì tập trung vào kết quả thắng – thua trên bảng thành tích, cha mẹ hãy dịch chuyển sự quan tâm sang quá trình con rèn luyện và cách con ứng xử trong cuộc đua. Một lời khen ngợi dành cho sự kiên trì của con sau những giờ luyện tập hoặc một cái ôm thấu hiểu khi con thua trận kèm theo câu hỏi "Con học được gì từ ván đấu này?" sẽ giúp đứa trẻ hiểu rằng tình yêu của cha mẹ là vô điều kiện và một trận thua không bao giờ có thể định nghĩa giá trị con người con.

Bước vào cuộc đua với một tâm thế vững vàng

Cho con cạnh tranh là điều hoàn toàn nên làm nhưng hãy để con cạnh tranh trong sự thấu hiểu và định hướng đúng đắn. Hãy dạy con cách ăn mừng chiến thắng một cách khiêm tốn, trân trọng nỗ lực của đối thủ và quan trọng không kém là dạy con cách thua một cách ngẩng cao đầu.

Một đứa trẻ biết chấp nhận thất bại mà không tự ti, biết chúc mừng thành công của người khác mà không đố kỵ và luôn có khao khát vươn lên để hoàn thiện bản thân mỗi ngày – đó mới chính là chiến thắng lớn nhất mà cha mẹ có thể đồng hành và trang bị cho con trên suốt hành trình trưởng thành.